سما
تماس با من
پروفایل من
نویسنده (های) وبلاگ سما
آرشیو وبلاگ
      اعتقادی (بنام خدا آزادی وبلاکهای ((طتنجیه )) برای خداست و بهیچ حزب وگروهی وابسته نیست . سما .)
جامع الاحکام(من متون احادیث الشیعه) - کتاب الوصیه - العادات - النوادر نویسنده: سما - شنبه ۳ اردیبهشت ۱۳٩٠

بسم الله تعالی

کتاب الوصیة (لکریم ابن ابراهیم اعلی الله مقامه ) و فیه ثلثة مقاصد و خاتمة :

المقصد الاول فی الموصی و فیه مسائل :


 

(ا) یجوز وصیة الغلام اذا بلغ عشر سنین و جازت وصیته اذا اوصی علی المعروف و الحق و روی انه اذا بلغ سبع سنین جازت وصیته فی الیسیر و الحق .

 

(ب‌) لایجوز وصیة السفیه و الضعیف و من علامات السفیه ان یشتری الشی‌ء باضعاف قیمته و الضعیف الابله .

 

(ج‌) من جرح بدنه او احدث فیه حدثا لعله یموت لاتصح وصیته بعد الاحداث و اما ان اوصی قبل ان یحدث فی نفسه شیئا جازت .

 

(د) لایجوز وصیة العبد لأنه و ماله لمولاه الا ان یجیز ذلک سیده .

 

(ه) یجوز وصیة المکاتب بحساب ما اعتق منه فان اعتق منه نصفه فینفذ نصف وصیته او ثلثه فثلث وصیته و هکذا .

 

المقصد الثانی فی الوصیة و فیه مسائل :

 

(ا) الوصیة حق علی کل مسلم .

 

(ب‌) لاینبغی لامرأ مسلم ان یبیت لیلة الا و وصیته تحت رأسه .

 

(ج‌) من الوصیة ان یعهد عقایده اذا حضر الناس و الافضل ان یکون بالدعاء المأثور ثم یوصی بحوایجه .

 

(د) من المروة ان یحسن وصیته و احسانها ان یوصی الی فاضل صدیق وفی یعمل بما یوصی الیه و یبین ما علیه قلیلا و کثیرا سواء کان من حقوق الله او حقوق الناس و یعمل بما یستحب فی الوصیة .

 

(ه) ان الله سبحانه من عجیب خلقته جعل للانسان عند موته نظرة یرد الیه سمعه و بصره و عقله لینظر کیف تأهبه لآخرته و یتم حجته علیه الا ان یشاء الله غیر ذلک .

 

(و) من اعتقل لسانه عند موته جاز ان یکتب بخطه علی قرطاس او رمل او غیر ذلک و یوصی بما یشاء و یعمل به .

 

(ز) اذا وجد الورثة کتاب وصیة میتهم بخطه و عرفوه ینفذون الوصیة و ان لم‌یقر عندهم بلسانه انه اوصی کذا و کذا او لم‌یکن علیه شهود .

 

(ح‌) یجوز لمن اعتقل لسانه ان یوصی بالاشارة و الایماء .

 

(ط) یستحب ان یوصی بخمس ماله فی وجوه البر و ان شاء ازید فبربع ماله و ان شاء ازید فبثلث ماله و هو الغایة .

 

(ی‌) روی الخمس اقتصاد و الربع جهد و الثلث حیف .

 

(یا) یکره الوصیة بالثلث فلیجعلها اقل منه .

 

(یب‌) من اوصی بالثلث فی وجوه البر و کان علیه زکوة احتسب منها اذ لیس له تطوع و علیه فریضة .

 

(یج‌) من اوصی بثلث ماله ثم قتل دخل دیته فی المال و یخرج منها ثلثها سواء قتل خطأ او عمدا و رضی الاولیاء بالدیة .

 

(ید) لایجوز الوصیة باکثر من الثلث للموصی و لکن ان وصی باکثر من الثلث او بکل ماله وجب العمل به هو اعلم و ما وصی فلعله علیه نذر او کفارة او دین او غیر ذلک و اراد بذلک براءة ذمته و افعال المسلمین محمولة علی الصحة اللهم الا ان یکون متهما او عرف منه ارادة الحیف فیرد الی الثلث .

 

(یه‌) من اوصی بجمیع ماله للامام وجب العمل به کما بینا و ان لم‌یجز له اذا لم‌یکن علیه واجبا .

 

(یو) لایجوز الجور فی الوصیة بان یوصی باکثر من الثلث فان علم انه جار فی الوصیة و لم‌یکن علیه حق واجب ترد الوصیة الی المعروف و ینفذ ثلثها و یترک الباقی للورثة .

 

(یز) الحیف فی الوصیة من الکبایر .

 

(یح‌) لاینبغی الاضرار بالورثة بالوصیة باکثر من الثلث .

 

(یط) روی فی ولد وقع علی ام ولد ابیه فاخرجه الاب من المیراث انه لایرث .

 

(ک‌) اذا اقر بولد فی المشهد ثم نفاه و اخرجه من المیراث لایقبل نفیه و یورث .

 

(کا) من حاف فی الوصیة و جنف الی الباطل فوصی فی غیر حق و لا سنة جاز للوصی ان یخالفه و یرده الی المعروف و الحق و السنة .

 

(کب‌) من تعدی فی الوصیة و ورثته شهود فاجازوا ذلک لیس لهم ان ینقضوها بعد المیت .

 

(کج‌) من لم‌یکن له اولاد و لا ورثة و لا عصبة جاز ان یوصی بجمیع ماله فی المساکین و ابناء السبیل و غیرهم من المسلمین .

 

(کد) یجوز للموصی ان یرجع فی وصیته و یغیره و یبدله کیف شاء فی صحة او مرض .

 

(که‌) یجوز ان یرد المدبر الی الرق فانه وصیة .

 

(کو) من اوصی بثلث وصایا مثلا اخذ بآخره فانه رجوع عن الاولی و الثانیة .

 

(کز) یستحب للانسان اذا اوصی بوصیة فی مرض ثم برأ ان یعمل بها هو بنفسه .

 

(کح‌) من قال فلان وصیی فما صنع فهو جایز فقد اوصی و اوجز و یجوز له اخراج الثلث و صرفه فیما یشاء .

 

(کط) روی فی من خیر الوصی فی المصارف اذا عین الوصی المال لاشخاص ثم رأی خلاف ذلک و اراد ان یجعله لغیرهم جاز له ذلک الا ان یکون کتب کتابا علی نفسه .

 

(ل‌) روی فیمن اوصی بشی‌ء من ماله ان الشی‌ء واحد من ستة اجزاء و من اوصی بجزء من ماله فهو واحد من عشرة و روی ان الجزء واحد من سبعة و فی من اوصی بسهم من ماله فهو واحد من ثمانیة و روی ان السهم واحد من عشرة و روی انه واحد من ستة و الکل موسع .

 

(لا) من اوصی لرجل بسیف فهو له و حلیته و من اوصی لرجل بصندوق فهو له مع ما فیه و من اوصی لرجل بسفینة فهی له بما فیها و انما ذلک اذا لم‌یکن قرینة علی ان المراد نفس الوعاء او النصل و ما لم‌یستثن منها شیئا .

 

(لب‌) یجب علی الوصی انفاذ الوصیة الشرعیة و لایجوز تبدیله بوجه من الوجوه الا ان یکون فیه جنف الی الباطل .

 

(لج‌) من اوصی بحق فقد برأ ذمته و صار ذلک فی رقبة الوصی .

 

(لد) اذا نسی الوصی بعض المصارف صرفه فی ابواب البر .

 

(له‌) لایجوز للوصی ان یغیر الوصیة عن وجوهها فلو غیر ضمن و اغترم اللهم الا ان یکون الموصی قد جنف الی الباطل او اثم فله ان یغیر الی السنة و الحق .

 

(لو) ان اوصی بالحج و لم‌یکفه المال حتی للحج من مکة جاز ان یتصدق به .

 

(لز) اذا اوصی بمال لرجل و کان الرجل حاضرا و الوصی متمکنا و لم‌یدفع الیه و تلف فالوصی ضامن للمال .

 

(لح‌) یبدأ من المال فیرفع قیمة الکفن ثم یرفع منه الدین ثم یرفع منه الوصیة ثم یقسم بین الوراث .

 

(لط) اذا لم‌یترک الرجل الا بقدر ثمن کفنه یعطی المال فی قیمة الکفن و ان ائتجر احد بکفنه یعطی ما ترک الورثة .

 

(م‌) کفن المرأة ایضا علی الزوج فلایرفع من اصل مالها .

 

(ما) من کان علیه دین و عنده ما لایکفی بدینه لایجوز ان یصرف علی عیاله و ان کانوا فقراء اللهم الا ان لایکون ثابتا فیجوز ان یصرف المال علیهم ان کانوا محتاجین .

 

(مب‌) الورثة لایملکون المال قبل اداء الدین فیکون الدین علیهم بل المال بقدر الدین للدیان فان بقی شی‌ء ملکه الورثة و الا فلا .

 

(مج‌) من کان مدیونا و مات فان ضمن دینه احد برئ ذمة المیت و اشتغل به ذمة الضامن

 

(مد) من کان علیه زکوة و اوصی بادائه یؤدی من صلب المال فانه دین و لیس للورثة شی‌ء مما یؤدی به الزکوة فقل فی هذا الزمان ورثة یملکون ارث مورثهم ممن علیهم الزکوة فان الناس ترکوا الزکوة رأسا .

 

(مه‌) ان اوصی رجل بحجة الاسلام یؤدی من صلب المال و ان اوصی بتطوع حج فمن ثلثه .

 

(مو) من مات و علیه دین الزکوة و اوصی ان یحج عنه و المال لایفی بذلک یحج عنه من اقرب المواضع و یجعل الباقی فی الزکوة .

 

(مز) من مات و علیه حجة الاسلام و حجة اخری منذورة فان حجة الاسلام من جمیع المال و المنذورة من الثلث و ان لم‌یکن ترک مالا الا بقدر ما یحج به حجة الاسلام حج عنه بما ترک و یحج عنه ولیه حجة النذر ان شاء .

 

(مح‌) اذا اوصی ان یحج بمال معین فی کل سنة فلم‌یکف یجعل حجتین فی حجة و ثلث حجج فی حجتین .

 

(مط) من اوصی و قال حجوا عنی مبهما یحج عنه ما دام له مال من ثلثه .

 

(ن‌) من اوصی بحجة فجعلها الوصی فی نسمة یغرمها .

 

(نا) من مات و اوصی بثلث ماله و امر ان یعتق عنه و یحج عنه و یتصدق یخرج عنه اولا حجة ان کانت فریضة ثم یجعل الباقی طائفة فی العتق و طائفة فی الصدقة .

 

(نب‌) اذا اوصی بسکنی داره لرجل فلازم للورثة ان تمضی وصیته حتی اذا مات الموصی له رجعت الدار الی ورثة صاحب الدار .

 

(نج‌) من اوصی و قال اعتق فلانا و فلانا و فلانا رقابا کثیرة فلم‌یکفها الثلث یعتق اول من سمی ثم الثانی ثم الثالث الی ان یفنی الثلث و هکذا اذا اوصی بثلثه لرجال مسمین فیعطی اول من سمی ثم الثانی و هکذا الی ان یفنی الثلث .

 

(ند) من اعتق فی مرض موته یحسب من صلب المال و هکذا جمیع ما یتصرف فی ماله حال حیوته و شعوره .

 

(نه‌) استثنی من ذلک ما اذا کان للمیت دین و اعتق عبدا حین موته فان کان قیمة العبد ضعف الدین و اکثر عتق من العبد سدسه و اکثر و استسعی فی الباقی و ان کانت اقل فلاینفذ العتق و یباع و یؤدی الدین و الباقی للورثة .

 

(نو) اذا اوصی ان یعتق عنه رقبة فاعتقت امرأة جاز .

 

(نز) من اوصی بمال معین یشتری به عبد مؤمن و یعتق فلم‌یوجد یشتری مستضعف من عرض الناس فیعتق .

 

(نح‌) من اوصی بعتق رقبة مؤمنة فاعتق الوصی ثم بان انه لغیر رشدة جاز .

 

(نط) من اوصی بثلث خادمه انعتق ثلثه و لیس علی الورثة ان یکاتبوه فی الباقی .

 

(س‌) من کان بینه و بین رجل آخر عبد مشترک و له عبد تام فقال عند الموت ممالیکی احرار ینعتق عبده المختص و یقوم المشترک علیه ان کان ماله ای الثلث یحتمل و هم احرار .

 

(سا) اذا اوصی ان ینفق الوصی علی عتیقة من وسط المال و کانت مع الورثة تخدمهم ینفق علیها من وسط المال لانها تخدم اهل المال فیتبع الوصیة و ذلک ما لم‌یقسم المال .

 

(سب‌) من اوصی ان یشتری من ثلثه نسمة بخمسمأة درهم فاشتری الوصی مثلها ارخص تدفع الفضلة الی النسمة و تعتق .

 

(سج‌) من اوصی بعتق ثلث ممالیکه یقرع بینهم .

 

(سد) یثبت الوصیة بشهادة عدلین مسلمین فان لم‌یکن مسلمان عدلان فیثبت ربع الوصیة بشهادة امرأة مسلمة غیر مریبة فی دینها و ان کانت امرأتان ففی الربعین و الثلث فی ثلثة ارباع و الاربع فی اربعة ارباع بحساب شهادتهن .

 

(سه‌) ان لم‌یکن مسلم فتثبت بشهادة ذمیین مرضیین عند اصحابهما بشروط ان لایوجد حال الایصاء غیرهم و ان یکون الموصی فی ارض غربة و ان یحبسا بعد صلوة العصر و ان یقسما بالله لانشتری به ثمنا و لو کان ذا قربی و لانکتم شهادة الله انا اذا لمن الآثمین و ذلک اذا ارتاب ولی المیت فی شهادتهما .

 

(سو) کذلک من کان فی ارض غربة و لم‌یجد شاهدین مؤمنین عدلین فآخرین ممن یقرأ القرآن من غیر اهل الولایة یحبسان فیقسمان ان ارتاب ولی المیت .

 

(سز) ان عثر اولیاء المیت ان غیر المسلمین العدلین شهدا بالباطل لیس لهم ان ینقضوا شهادتهما حتی یجی‌ء شاهدان من اهل الولایة و الایمان یقومان مقام الشاهدین الاولین فیقسمان بالله لشهادتنا احق من شهادتهما و مااعتدینا انا اذا لمن الظالمین فحینئذ نقضت شهادة الاولین و جازت شهادة الآخرین و حکم بها .

 

(سح‌) اذا اخبر الوصی ثقة بان المیت قال کذا و کذا جاز له العمل به بل علیه ذلک فیما بینه و بین الله .

 

(سط) من ترک عند امرأته نفقة اشهر ثم مات یرد فضل النفقة الی اصل المال فی المیراث

 

المقصد الثالث فی من یوصی له و فیه مسائل :

 

(ا) من اوصی بکل ماله للامام علیه السلام یوصل الی الامام مع الامکان و ان کان له وارث اذا احتمل ان یکون ذلک علیه او لم‌یکن متهما و ان لم‌یحتمل او کان متهما و اوصی به یقتصر من ذلک علی الثلث و کذا لو اوصی بازید من الثلث .

 

(ب‌) من اوصی بمال لآل‌محمد علیهم السلام یعطی لفقرائهم و یجوز ان یعطی لواحد منهم

 

(ج‌) من اوصی لجماعة بثلثه یفرق علیهم و ان عین لکل سهما فعلی حسب سهامهم .

 

(د) من اوصی بمال فی سبیل الله یعطی الشیعة و لو اعطی حاجهم فهو اولی و ان نوی بذلک المجاهدین او المرابطین و اوصی به فینفذ کما امر .

 

(ه) من اوصی بمال للکعبة یعطی من قطع به من الحاج او ذهبت نفقته او ضلت راحلته و سایر زوارها الفقراء .

 

(و) یکره ترک الوصیة لذوی قرابته ممن لایرثه و یستحب ان یوصی لهم و لو کانوا ممن عزموا علی قتله فانه من الصلة .

 

(ز) یجوز الوصیة للوارث و تفضیل وارث علی غیره .

 

(ح‌) من اوصی لقرابته بشی‌ء للوصی ان یعزل ارضا مثلا من الترکة لینفذ ما اوصی الیه

 

(ط) من اوصی لقرابته من ضیعة کذا و کذا طعاما و لم‌یرفع الوصی منها شیئا الا بسلف و عینة یعطی ما اوصی من اوصی له و ان لم‌یعط سنین قضاه .

 

(ی‌) من اوصی لولده بشی‌ء فان ذکر التساوی او التفاضل فهو علی ما ذکر و سمی و ان لم‌یکن سمی شیئا فللذکر مثل حظ الانثیین .

 

(یا) من اوصی لقرابته و لم‌یسم اشخاصا معینین فهو لکل من یسمی قریبا عرفا .

 

(یب‌) من اوصی لاعمامه و اخواله و لم‌یسم لکل واحد مقدارا فللاعمام الثلثان و للاخوال الثلث .

 

(یج‌) من اوصی لموالیه و مولیاته فهی لهم علی ما سمی .

 

(ید) یجوز الوصیة لغیر الوارث کیفما شاء .

 

(یه‌) من اوصی لموالیه و مولیاته لایدخل فیهم موالی ابیه و مولیاته .

 

(یو) لا وصیة لمملوک فان المملوک لایملک فلایوصی لأحد و لایوصی له احد و روی ان کان الثلث اکثر من قیمة العبد یشتری و یعتق و یعطی ما فضل و ان کان الثلث اقل بقدر ربع القیمة یستسعی العبد فی ربع القیمة .

 

(یز) اذا اوصی لأم ولده بشی‌ء تشتری به و تعتق و تدفع الفاضل الیها و یقبل فی ذلک شهادة الرجل و المرأة و الخادم غیر المتهمین .

 

(یح‌) اذا اوصی للمکاتب الذی انعتق بعضه یعطی من الوصیة بحساب ما انعتق منه و کذلک ینفذ وصیته بحساب ما انعتق منه .

 

(یط) اذا مات الموصی له قبل الموصی و لم‌یرجع الموصی عن وصیته فهی لوارث الموصی له و ان لم‌یجد له وارثا تصدق به و کذلک اذا مات الموصی له بعد الموصی .

 

(ک‌) لایجوز الاحسان الی الکفرة من حیث انهم کفار و لکن ان اوصی المسلم لهم بشی‌ء یؤدی الیهم .

 

(کا) اذا اوصی المجوسی للفقراء بمال فهو لفقراء ملته فان اعطی لفقراء المسلمین یؤخذ من صدقات المسلمین مقداره و یعطی فقراء المجوس .

 

خاتمة و فیها مسائل :

 

(ا) یجوز للانسان ان یتصرف فی ماله بالمعروف و ینحل و یهب و یوقف و غیر ذلک ما دام فیه الروح و تصرفاته صحیحة واردة علی صلب المال .

 

(ب‌) اذا اقر عند موته لوارث او اجنبی بدین و هو مصدق امین غیر متهم یقبل اقراره و یخرج من اصل المال و الا فهو من الثلث .

 

(ج‌) یجوز الوصیة بجمیع المال اذا لم‌یکن له وارث .

 

(د) اذا اوصی رجل الی رجل بدین او زکوة او خمس او حج او غیر ذلک و عزل الوصی الوصیة و قسم الباقی بین الورثة ثم تلف الوصیة عند الوصی ضمن و لایرجع الدیان الی الورثة . تمت .

 

                               بسم الله الرحمن الرحیم

 

کتاب الفرایض و فیه ثلث مقدمات و خمسة مقاصد و خاتمة :

 

المقدمة الاولی فی بیان ما یثبت به المیراث و فیها مسائل :

 

(ا) یثبت المیراث بالنسب و هو الاتصال بالولادة بین شخصین او بینهما و بین ثالث .

 

(ب‌) للنسب ثلاث طبقات : الاولی الوالدان و الولد و ذلک ان الولد جزء الوالد متصل به و منها اولاد الاولاد فانهم و ان نزلوا جزء الوالد و جزء جزئه و هکذا و الوالد هو اصل الولد خلق منه و من امه من نطفة امشاج منهما فهم فی طبقة واحدة و اولاد الشخص اقرب الیه من ابیه فانهم فروعه و علیه ان ینیلهم دون ابیه و امه و الثانیة سایر اولاد ابیه و امه ای اخوته و اخواته و اولادهم فانهم یجتمعون معه فی الاب او الام او فیهما و یتقربون بالاب او الام او بهما الیه و من هذه الطبقة الاجداد و الجدات لهما و ان صعدوا فانهم ایضا یتقربون الیه بالاب او الام الا ان الاجداد و الجدات من العمود الذی ینتهی الیه الشخص و الاخوة و الاخوات و اولادهم من الحواشی و الثالثة سایر اولاد الاجداد و الجدات و هم الاعمام و الاخوال و اولادهم فانهم یجتمعون معه فی الجد و الجدة و یتقربون بهما ثم بالاب و الام الیه .

 

(ج‌) فی کل واحد من هذه الطبقات الثلث یمنع الاقرب الی الشخص المیت الابعد منه فما کان اولاد الصلب موجودین لا حظ لاولاد الاولاد فی المیراث و کذلک ان لم‌یکن اولاد صلب و کان البطن الاول من اولادهم موجودین لا حظ للبطن الثانی فی المیراث و هکذا و کذلک ما دام الاخوة و الاخوات موجودین لیس لاولادهم حظ و کذلک ما دام البطن الاول من اولادهم موجودا لا حظ للبطن الثانی و هکذا و کذلک ما دام الجد و الجدة الادنیان موجودین لا حظ للاعلین و هکذا و کذلک ما دام العم و الخال الادنین موجودین لیس للاعلین حظ و کذلک ما دام العم و الخال موجودین لیس لاولادهما حظ الا فی مسألة واحدة و هو ابن عم لأب و ام اولی بالمیت من عم لأب و کذلک ما دام اولادهم من البطن الاول موجودین لیس للبطن الثانی حظ و هکذا .

 

(د) من کان من الاخوة و الاخوات و اجدادهم و اولادهم و الاعمام و الاخوال و اولادهم لأب و ام اولی بالمیت منهم اذا کانوا لأب و اذا کانوا لأب اولی به منهم اذا کانوا لأم .

 

(ه) ان کل ذی رحم بمنزلة الرحم الذی یجر به الا ان یکون وارث اقرب الی المیت منه فیحجبه .

 

(و) اذا حضر القسمة اولوا القربی و الیتامی و المساکین یستحب للورثة ان یعطوهم من المال شیئا رزقا و کسوة و ان یقولوا لهم قولا معروفا .

 

(ز) اذا التفت الاقارب فالارث للذین هم فی الطبقة العلیا الاقرب و لیس للابعد شی‌ء ذکرا کان او انثی .

 

(ح‌) یثبت المیراث بسبب الزوجیة فیدخل الزوج و الزوجة علی جمیع الطبقات لایمنعهما عن حقهما مانع .

 

(ط) اذا لم‌یکن ذو نسب و لا زوج و لا زوجة و کان هناک معتق المیت فالمعتق مولی العتیق و له ولاء العتق و یرث بالولاء بشروط ثلثة ان یکون المعتق اعتقه تطوعا لله عز و جل من غیر ان یکون اعتقه فیما وجب علیه و ان لایکون قد تبرأ من ضمان جریرته و ان لایکون هناک وارث لمولاه .

 

(ی‌) السائبة میراثه للامام .

 

(یا) المکاتب اذا شرط علیه الولاء کان ولاؤه لمن کاتبه فیرثه مولاه اذا لم‌یکن للمکاتب وارث و لکن لایجوز ان یشترط علی المکاتب ان یرثه لأن هذا الشرط علی اطلاقه خلاف کتاب الله .

 

(یب‌) من اشتری بمال الزکوة و اعتق فمات و لا وارث له یرثه الفقراء المؤمنون الذین یستحقون الزکوة لأنه اشتری بشیئهم .

 

(یج‌) اذا مات العتیق و له ورثة مملوکون یشترون بماله و یعتقون ثم یعطون بقیة المال .

 

(ید) لو مات المولی قبل العتیق ثم مات العتیق فالولاء للاولاد الذکور دون الاناث و لو مات مولاته قبله ثم مات العتیق کان الولاء للعَصَبَة ای الذکور الذین یتقربون الیها بابیها .

 

(یه‌) اذا عتق امرأة و لها اولاد من قبل ان تعتق فان اعتقهم سیدهم فهو مولاهم و لایجر عنه و ما ولدت بعد العتق فان کان زوجها حرا فهم احرار و لا ولاء لأحد علیهم و ان کان زوجها عبدا فهم احرار و لکن ولاؤهم لمولی امهم و اذا اعتق ابوهم بعد ذلک یصیر مولاهم مولی ابیهم و جر الاب الولاء الی مولاه .

 

(یو) اذا ضمن احد جریرة سائبة کان ولاؤه للضامن و یرثه المولی .

 

(یز) اذا اسلم رجل من اهل الذمة و ضمن جریرته احد من المسلمین یرثه الضامن .

 

(یح‌) اذا ضرب احد علی مملوکه ضریبة فاکتسب مالا فاشتری من فاضل الضریبة عبدا فاعتقه فهو سائبة لیس ولاؤه لمن اشتراه فانه عبد مثله و لایرثه المعتق فانه لایرث عبد حرا .

 

(یط) من نکل بمملوکه فهو حر سائبة لایرثه الناکل فیذهب فیتولی من احب فاذا ضمن جریرته یرثه .

 

(ک‌) من اعتق عبدا و تبرأ من جریرته و اشهد شاهدین فهو سائبة یذهب فیتولی من یحب و یضمن جریرته و یرثه الضامن .

 

(کا) اذا لم‌یکن للسائبة من یضمن جریرته و لیس له وارث فمیراثه للامام .

 

(کب‌) یورث الرجل بولاء ضمان الجریرة اذا لم‌یکن له وارث نسبی یحوز ماله و لا مولی عتق فاذا عدم جمیع الورثة ورث ضامن الجریرة .

 

(کج‌) المکاتب اذا ادی مال المکاتبة و عتق فان تولی احدا ضمن جریرته ورثه و الا فمیراثه للامام فانه ضامن جریرة المسلمین .

 

(کد) اذا لم‌یکن لرجل وارث من نسب و لا سبب و لیس له مولی عتاقة و لا ضامن جریرة فمیراثه للامام .

 

(که‌) من کان له ورثة کفار و لا وارث له من المسلمین فان ماله من الانفال للامام .

 

(کو) اذا کان لرجل عندک مال ففقد الرجل فماله بمنزلة اللقطة تحفظه له او تتصدق به او تجعله فی عرض مالک فان خفت علی نفسک و لم‌تجد له وارثا توصی به فان جاء له طالب اعطیه .

 

(کز) ما تعذر ایصاله الی الامام فهو لشیعتهم .

 

المقدمة الثانیة فی ما یمنع الارث و ما لایمنع و فیه مسائل :

 

(ا) الکافر لایرث المسلم و المسلم یرثه .

 

(ب‌) المسلم یحجب الکافر و الکافر لایحجب المسلم .

 

(ج‌) اذا کان احد ابوی الطفل مسلما او اسلم فهو مسلم سواء کان ممیزا ام لا فلو بلغ و امتنع عن الاسلام ضرب علی الاسلام و لو اصر کان مرتدا .

 

(د) الکافر اذا مات فان کان فی ورثته مسلم و لو بعیدا فله میراثه و ان لم‌یکن له وارث مسلم و لکن اسلم من ورثته احد قبل ان یقسم میراثه و لو کان بعیدا کان له میراثه و الا قسم میراثه علی حسب دین الاسلام بین ورثته فلو تقرب احد من قرابته الیه بسببین کأن یکون زوجته و امه او اخته یعطی من جهتین .

 

(ه) اذا مات نصرانی و له ابن اخ مسلم و ابن اخت مسلم و له اولاد صغار و زوجة نصاری یعطی ابن اخیه المسلم ثلثی ما ترکه و یعطی ابن اخته المسلم ثلث ما ترک و علیهما ان ینفقا علی الصغار حتی یدرکوا ثم یقطعان النفقة و ینفق کل حسب ارثه و ان اسلم الاولاد و هم صغار یدفع ما ترک ابوهم الی الامام فان اتموا علی الاسلام بعد ما ادرکوا دفع الامام میراثه الیهم و ان لم‌یتموا علیه دفع الامام میراثه الی ابن اخیه و ابن اخته هکذا روی .

 

(و) المسلم هو اهل الدعوة و القبلة ما لم‌یکن ناصبا او منکرا لضروری من ضروریات الاسلام و الا فهو کافر کسایر الکفار .

 

(ز) من ارتد عن فطرة الاسلام تبین امرأته و تعتد امرأته عدة المتوفی عنها زوجها و یقسم ماله علی ورثته و علی الامام ان یقتله و لایستتیبه .

 

(ح‌) من ارتد عن ملة بانت منه امرأته و تعتد عدة المطلقة و هی ترثه فی العدة و لایرثها ان ماتت .

 

(ط) من مات من المسلمین و له ورثة مسلمون و ورثة کافرون فاسلم من ورثته الکفار قبل ان یقسم المیراث یرثون مع المسلمین ان کانوا فی درجتهم و یخصون بالارث ان کانوا اقرب بدرجة و ان لم‌یکن له ورثة الا الکفار فان اسلم علی المیراث احد منهم فله المیراث و الا فمیراثه للامام و روی ان لم‌یکن ورثة المسلم الا کفارا یعرض الامام الاسلام علیهم فان اسلموا فلهم المیراث و الا فمیراثه للامام .

 

(ی‌) یمنع القاتل ظلما عن ارث المقتول و ان کان قریبا حمیما الا ان یکون قتله بحق .

 

(یا) القاتل خطأ یرث .

 

(یب‌) لو لم‌یکن للمقتول وارث سوی القاتل ورثه الامام دون القاتل .

 

(یج‌) اذا کان للقاتل ابیه مثلا وارث ورث المقتول ان لم‌یکن اقرب الی المقتول منه .

 

(ید) اذا لم‌یکن للمقتول وارث سوی الامام یطالب بالقود او الدیة و یجعله فی بیت مال المسلمین و لایعفو .

 

(یه‌) الدیة کسایر اموال المیت یقضی منه دیونه و یرث منها وارثه و یخرج منها ثلثه اذا اوصی به .

 

(یو) لایرث من الدیة الاخوة و الاخوات من الام و یرث الزوج من دیة الزوجة و بالعکس ما لم‌یقتل احدهما صاحبه .

 

(یز) یمنع العبد من الارث فلایرث و لایورث لأنه لایملک .

 

(یح‌) من مات و له وارث حر و وارث عبد فالمیراث للحر و ان بعد و لیس للعبد شی‌ء و ان قرب .

 

(یط) لو تقرب حر بمملوک الی المیت ورث الحر البعید و لم‌یرث العبد القریب .

 

(ک‌) العبد لایرث و ان کان مسلما و المیت کافرا فلو کان نصرانیة لها ولد عبد و للعبد ابن حر ورث المال ابن العبد دون العبد .

 

(کا) ام الولد ان لم‌یکن ولدها باقیا یرثها الورثة و هی امتهم و ان کان باقیا تترک فی سهم ولدها و ان لم‌یکن سهمه بقدر ثمنها یصبر حتی یدرک و یؤدی بقیة ثمنها الی الورثة و یجبر علیه ثم یعتق امه فان مات قبل ان یدرک الحقت بالمیراث و ما ولدت قبل ان یدرک الولد الذی من سیدها فانما هو للورثة لانها امة ما لم‌تعتق .

 

(کب‌) من مات و له وارث عبد لرجل آخر فاعتق العبد سیده رجاء المیراث فان اعتق قبل القسمة ورث و ان اعتق بعد القسمة فلا .

 

(کج‌) اذا کان مکاتب اعتق بعضه دون بعض یرث بقدر ما عتق و یحرم بقدر ما بقی من مکاتبته و کذلک یورث منه بقدر ما بقی منها و یورث ورثة المکاتب بقدر ما انعتق منه .

 

(کد) لایجوز شرط المیراث علی المکاتب لأنه ینعتق بقدر ما یؤدی و یکون میراثه بقدره لورثته .

 

(که‌) المکاتب المشروط علیه و هو الذی شرط علیه مولاه ان عجز عن مکاتبته او بعضها فهو رد فی الرق ان مات هذا المکاتب و قد عجز فماله لمولاه و ان کان له ولد من قبل المکاتبة فهو ایضا رد فی الرق و ان کان غیر مشروط فمیراثه بقدر ما عتق لولده فیعطی ولده من ما ورث بقیة المکاتبة و لیس لابنه شی‌ء حتی یؤدی بقیة المکاتبة فینعتق کله و یرث کل المال .

 

(کو) اذا اشتری رجل امرأة و قال لها انی اشتریک و اعتقک فاذا مات ابنک فورثته اعطینی نصف ما ترثینه فعاهدت علی ذلک وجب علیها العمل بها .

 

(کز) من مات و له قرابة مملوکة تشتری من ترکته و تعتق و یعتقها المشتری و تعطی باقی المال و یجب علی مولاها ان یبیعها بقیمة عدل و کذلک اذا کان له امرأة مملوکة و لو قصر الترکة عن قیمة المملوک فالظاهر ان میراثه للامام .

 

(کح‌) اذا مات رجل و لم‌یکن له وارث سوی العبد فالمال للامام و ان اعتق العبد فلا حظ له فی المیراث و کذا لو کان له وارث واحد حر و عبد ملک المال الحر بمحض موت المورث فلو اعتق العبد بعد لم‌یکن له حظ .

 

(کط) لایرث ام الولد و لا المکاتب المشروط علیه العاجز و لا المدبر لانهم کلهم ارقاء مملوکون .

 

(ل‌) اذا ابق مملوک و اتی ارضا و تزوج حرة بدعوی الحریة و اولدها ثم ماتت فالمیراث للولد دون العبد و ان مات ولدها قبلها و لا وارث لها فالمیراث للامام .

 

(لا) ولد الملاعنة لایرثه الاب و لایرث الاب و انما میراثه لأمه و ولده و زوجته او زوجه و مع عدم الام و الولد فاخوته من امه و جده و جدته لها و مع عدمهم فالاخوال و الخالات و لایرثه من یتقرب بالاب و اذا ادعاه ابوه بعد نفیه یرث هو ایضا قرابة امه و اذا لم‌یدعه فالمشهور انه یرثهم ایضا و الاخبار تأباه .

 

(لب‌) اذا ادعی الاب الولد بعد نفیه یرث الاب و لایرثه الاب .

 

(لج‌) من قذف امرأته فماتت قبل الملاعنة فان قام احد من اولیائها فلاعنه فلایرث و ان لم‌یقم احد یقام علیه الحد و یعطی المیراث .

 

(لد) من اقر بولد ثم نفاه لزمه .

 

(له‌) روی من تبرأ من جریرة ابنه و میراثه عند السلطان فمیراث الابن لاقرب الناس الی ابیه و فی روایة الیه و لعله محمول علی التقیة من السلطان .

 

(لو) لایثبت النسب بمحض ادعاء النساء دون الرجال فلایرث و لایورث و هو المستلاط .

 

(لز) الحمیل یرث و یورث و هو المرأة تسبی من ارضها و معها الولد الصغیر فتقول هذا ابنی او الرجل یسبی فیلقی رجلا فیقول هذا اخی فاذا کان ذلک فی صحة منهما و لایزالان مقرین بذلک و لایتهمان فیرث کل واحد و یورث .

 

(لح‌) من سبی ابوه فی الجاهلیة من قبیلة ثم دخل دار الاسلام و ولد له اولاد فاذا عرفوا اولئک الاولاد قبیلتهم یرثون قبیلتهم و ترثهم .

 

(لط) ولد الزنی لایرث ابویه و لایرثانه و یرثه ولده و زوجه و زوجته و مولاه و ان لم‌یکن له من یرثه فمیراثه للامام .

 

(م‌) لو مات متوارثان فی آن واحد و علم عدم سبق احدهما الآخر لم‌یرث احدهما الآخر و ان علم سبق احدهما الآخر بقرینة فالمیراث للمسبوق و ان اشتبه فالظاهر ان کل واحد منهما یرث الآخر من تلیده لا طارفه و النص فی الغرقی و المهدوم علیهم و الاحتیاط واضح .

 

المقدمة الثالثة فی جمل من احکام الفرایض و فیه مسائل :

 

(ا) الفرایض التی فرضها الله فی کتابه ستة : الثلثان و النصف و الثلث و الربع و السدس و الثمن .

 

(ب‌) الثلثان للبنتین فصاعدا و للاختین من اب و ام او من اب .

 

(ج‌) النصف للبنت و الاخت و الزوج ان لم‌یکن ولد للزوجة .

 

(د) الثلث للأم ان لم‌یکن للمیت ولد و لکلالة الام اذا کانت ازید من اخ و اخت .

 

(ه) الربع للزوج اذا کان للزوجة ولد و للزوجة مع عدم ولد للزوج .

 

(و) السدس لکل واحد من الابوین مع الولد و للأم مع الاخوة کما یأتی و لکلالة الام اذا کانت واحدة و هی اخ او اخت .

 

(ز) الثمن للزوجة مع الولد .

 

(ح‌) السهام لاتعول و لاتزید علی ستة و ذلک عند فرض اجزاء العدد الصحیح ستة فان اجتمع اصحاب الفرایض بحیث تعول علی ستة دخل النقص علی من لیس له حد معین فی النقصان و ذلک ان الاب و الام لاینقصان من السدس و الزوجان لاینقصان من الربع و الثمن و الاخوة من الام لاینقصون من السدس و اما من لم‌یجعل له حد فی النقصان فیدخل النقص علیهم مثلا اذا مات امرأة و ترکت زوجها و اخوتها لامها و اخوات لابیها فللزوج النصف و للاخوة من الام الثلث و للاخوات الثلثان فقد عال النصف علی کسور العدد و ذلک ما لایکون فیقال حینئذ الزوج لاینقص من النصف و کذلک الاخوة من الام و انما یدخل النقصان علی الاخوات من الاب فانه لم‌یحد لهم فی النقصان حد فاذا کسرناه علی الستة فنقول للزوج ثلثة اسهم و للاخوة من الام سهمان و بقی سهم فهو للاخوات من الاب مع انه کان سهمهم فی اصل الفرض اربعة و سیأتی امثالها کثیرة .

 

(ط) لایجوز عندنا التعصیب و هو ان یقسم السهام علی اصحاب الفروض فان نقصت عن اجزاء العدد التام لایرد علی اصحاب الفروض و یعطی العَصَبَة من سایر الاقارب التی لا فرض مسمی لها او یکونون ابعد بدرجة مثلا اذا ترک المیت أماً فنحن نعطی الام الثلث فریضة و الباقی ردا علیها فانها اقرب من غیرها و العامة یعطون البقیة العصبة او یجعلونها لبیت المال علی اختلافهم و اذا کان بنت و اخت لأب و ام یعطون کل واحدة نصف المال و نحن نعطی المال کله ابنته .

 

(ی‌) اذا قسم المخالف المال بالعول او التعصیب فیحل لنا اذا کنا نحن الورثة .

 

(یا) ان ذا الفریضة احق بالرد من العصبة عندنا .

 

(یب‌) اذا اجتمع الذکور و الاناث فللذکر مثل حظ الانثیین الا کلالة الام و من یرث سهم الام فانهم یقتسمون بالسویة .

 

(یج‌) لا میراث لولد الولد مع الولد ذکرا کان او انثی فلایرث مع البنت ابن ابن .

 

(ید) متی اجتمع اولاد الاولاد و ان سفلوا فالبطن الاعلی یمنع البطن الاسفل .

 

(یه‌) لایمنع الولد الابوین و انما یمنع من من یتقرب بالابوین .

 

(یو) لایمنع اهل طبقة من الطبقات الزوج و الزوجة .

 

(یز) اذا عدم الابوان و الاولاد فالاخوة و الاجداد و هم یمنعون اهل الطبقة الثالثة و لایمنعون الازواج و یمنعون اولادهم و ان فقدوا فاولادهم یقومون مقامهم فی الارث و المنع .

 

(یح‌) لایمنع الاجداد اولاد الاخوة و ان نزلوا .

 

(یط) یمنع الجد الاقرب الجد الابعد و کذا الجدة .

 

(ک‌) یمنع الاخ لأب و ام الاخ للأب و یقوم مقامه عند فقده .

 

(کا) النسیب یمنع ولی العتاقة و ولی العتاقة یمنع ضامن الجریرة .

 

(کب‌) الولد و اولاده یمنعون الابوین عما زاد عن السدس و الزوج و الزوجة عن النصف و الربع الی الربع و الثمن .

 

(کج‌) الاخوة یمنعون الام عما زاد عن السدس بشروط : اولها ان یکونوا رجلین او رجل و امرأتان او اربع نساء و ثانیها ان لایکونوا کفرة و ثالثها ان لایکونوا ارقاء و رابعها ان یکون الاب موجودا و خامسها ان یکونوا لأب و ام او یکونوا لأب و اما الاخوة من الام فلایحجب و سادسها ان یکونوا متولدین .

 

(کد) القاتل یحجب و لا مانع منه .

 

المقصد الاول فی میراث الطبقة الاولی و هی الابوان و الاولاد و فیه مسائل :

 

(ا) لایرث مع هذه الطبقة احد من خلق الله الا الزوج و الزوجة .

 

(ب‌) اذا انفرد الاب فالمال له .

 

(ج‌) اذا انفرد الام فلها الثلث فرضا و الباقی ردا فلها المال کله .

 

(د) اذا اجتمعا فللأم الثلث و الباقی و هو الثلثان للأب .

 

(ه) اذا اجتمع الابوان مع اخوین فصاعدا او اخ و اختین او اربع اخوات کلهم لأب و ام او لأب بشروطها فللأم حینئذ السدس و الباقی للأب و لاترث الاخوة شیئا .

 

(و) ان انفرد الابن کان له المال .

 

(ز) ان کان الابن ازید من واحد المال بینهم بالسویة .

 

(ح‌) ان انفرد البنت فلها النصف فرضا و الباقی ردا .

 

(ط) ان کان البنت ازید من واحدة فلهما الثلثان فرضا و الباقی ردا .

 

(ی‌) ان اجتمع الاولاد ذکرانا و اناثا فالمال لهم للذکر مثل حظ الانثیین .

 

(یا) ان اجتمع مع الابن او الابناء الابوان او احدهما فلهما السدسان او له السدس و الباقی للأبن او الابناء بالسویة .

 

(یب‌) ان اجتمع الاب مع البنت فله السدس و لها النصف بقی سهمان یرد علیهما فیقسم المال ارباعا فله الربع و لها ثلثة ارباع .

 

(یج‌) ان اجتمع الام مع البنت فللأم السدس و للبنت النصف بقی سهمان یرد علیهما فیقسم المال ارباعا للأم ربع و للبنت ثلثة ارباع .

 

(ید) ان اجتمع الابوان مع البنت فلهما السدسان و للبنت النصف بقی سهم یرد علیهم فیقسم المال اخماسا فیعطی الاب خمسا و الام خمسا و البنت ثلثة اخماس .

 

(یه‌) ان کان فی هذه الصورة اخوة حاجبة فلهما السدسان و للبنت نصف بقی سهم یرد علی الاب و البنت فیعطی الام اولا السدس و یقسم الباقی ارباعا و یعطی الاب ربعا و یعطی البنت ثلثة ارباع .

 

(یو) ان اجتمع الاب مع البنات فللأب السدس و للبنات الثلثان بقی سهم یرد علیهم فیقسم المال اخماسا للأب خمس و لهن اربعة اخماس بینهن بالسویة .

 

(یز) ان اجتمع الام مع البنات فکذلک .

 

(یح‌) ان اجتمع الابوان مع البنات فلهما السدسان و لهن اربعة اسداس .

 

(یط) ان اجتمع فی هذه الصورة اخوة حاجبة فکذلک و لا شی‌ء للاخوة .

 

(ک‌) ان اجتمع زوج او زوجة مع اب فللزوج النصف و للأب النصف الباقی او للزوجة الربع و للأب الباقی .

 

(کا) ان اجتمع احدهما مع الام فللزوج النصف و للأم الباقی الثلث فرضا و الباقی ردا او للزوجة الربع و للأم الباقی .

 

(کب‌) ان اجتمع احدهما مع الابوین فللزوج النصف و للأم الثلث و للأب الباقی او للزوجة الربع و للأم الثلث و للأب الباقی .

 

(کج‌) ان اجتمع احدهما مع الابوین و اخوة حاجبة فللزوج النصف او للزوجة الربع و للأم السدس و للأب الباقی .

 

(کد) ان اجتمع احدهما مع ابن او ابناء فللزوج الربع او للزوجة الثمن و الباقی للأبن او الابناء یقتسمونه بالسویة .

 

(که‌) ان اجتمع احدهما مع بنت فللزوج الربع او للزوجة الثمن و للبنت الباقی فرضا و ردا

 

(کو) ان اجتمع احدهما مع بنات فللزوج الربع او للزوجة الثمن و للبنات الثلثان و الباقی رد علی البنات .

 

(کز) ان اجتمع احدهما مع الاولاد ذکرانا و اناثا فللزوج الربع او للزوجة الثمن و الباقی بین الاولاد للذکر مثل حظ الانثیین .

 

(کح‌) ان اجتمع احدهما مع الابوین او احدهما مع ابن او ابناء فللزوج الربع او للزوجة الثمن و لکل واحد من الابوین او لاحدهما السدس و الباقی للأبن او الابناء یقتسمونه بالسویة .

 

(کط) ان اجتمع احدهما مع الابوین او احدهما مع بنت فللزوج الربع او للزوجة الثمن و لکل واحد من الابوین او لاحدهما السدس و الباقی للبنت فی صورة العول و هی اذا کان زوج و ابوان و بنت فیعول نصف سهم فیدخل النقص علی البنت و ان زاد الترکة و هی اذا کان زوج او زوجة و اب و بنت او زوج او زوجة و ام و بنت فللزوج الربع او للزوجة الثمن و للأب او الام السدس و للبنت النصف و الباقی یرد علی احد الابوین و البنت فیعطی الزوج او الزوجة حقهما و یقسم المال ارباعا فیعطی احد الابوین ربعا و البنت ثلثة ارباع .

 

(ل‌) اذا اجتمع الزوج مع احد الابوین و بنات فللزوج الربع و للأب او الام السدس و الباقی للبنات بالسویة و لا عول .

 

(لا) اذا اجتمع الزوجة مع احد الابوین و بنات فللزوجة الثمن و یقسم الباقی اخماسا فیعطی احد الابوین خمسا و الباقی للبنات بالسویة .

 

(لب‌) اذا اجتمع الزوج مع الابوین و بنات فللزوج الربع و للابوین لکل واحد السدس و الباقی للبنات و لا عول و لایتفاوت وجود الاخوة و عدمها اذا کان الام مع الاولاد .

 

(لج‌) اذا لم‌یکن اولاد صلب و کان مکانهم اولاد الاولاد یقومون مقام آبائهم و یرثون ما یرثون و یحجبون ما یحجبون فیحجبون الام عن الثلث الی السدس و یحجبون من دون هذه الطبقة عن الارث و یحجبون الزوج و الزوجة عن النصیب الاعلی الی النصیب الادنی لکن اذا تعدد البطون یمنع البطن السابق البطن اللاحق عن الارث و یرث اولاد الابن نصیب الابن و یرث اولاد البنت نصیب البنت یقتسمون بینهم للذکر مثل حظ الانثیین .

 

(لد) یخص الولد الاکبر مع التعدد و الذکر اذا کان واحدا بما یعرف به ابوه و یختص به من ثیاب بدنه و خاتمه و سیفه و مصحفه و هذه الاربعة هی المشهورة و کتبه و رحله و راحلته و درعه و السلاح علی المأثور و یحتسب بها من ارثه و سهمه و انما یخص بها لأنه قائم مقام ابیه و لتری علیه کما کانت تری علی ابیه .

 

(له‌) لایشارک الجد و الجدة الابوین فی سدسیهم لأن الاقرب یمنع الابعد الا انه یستحب ان یطعما السدس .

 

(لو) المعروف بین الاصحاب ان الاطعام علی الابوین یعنی یستحب ان یطعم الاب اباه و امه ان زاد حظه علی السدس سدسا و ان یعطم الام اباها و امها ان زاد حظها علی السدس سدسا فیقتسمان ذلک السدس بالسویة .

 

 

المقصد الثانی فی میراث الاخوة و اولادهم مع فقدهم و الاجداد و فیه مسائل : 
(ا) هؤلاء هم اهل الطبقة الثانیة لایرثون مع اهل الطبقة الاولی و لایرث معهم اهل الطبقة الثالثة و هم ثلثة اصناف اعیان و هم بنو الاب و الام و بنو العلات بنو امهات من اب واحد و بنو الاخیاف و هم بنو آباء من ام واحدة . 
(ب‌) اذا انفرد الاخ للأب و الام فالمال له . 
(ج‌) الاخوة لهما اذا انفردوا فالمال بینهم بالسویة . 
(د) اذا انفرد الاخت لهما کان لها النصف فرضا و الباقی ردا . 
(ه) الاخوات لهما لهن الثلثان فرضا و الباقی ردا یقتسمنه بینهن بالسویة . 
(و) ان کانوا ذکورا و اناثا فالمال بینهم للذکر مثل حظ الانثیین . 
(ز) ان لم‌یکن الاخوة و الاخوات لأب و ام و کان اخوة و اخوات من قبل الاب یقومون مقام اولئک و لایرث هؤلاء مع اولئک ای لایرث بنوا العلات مع الاعیان و انما یرثون مع فقدهم و تفصیل ارث بنی العلات کالاعیان . 
(ح‌) اما بنوا الاخیاف فاذا انفرد الاخ للأم او الاخت لها فله او لها السدس فرضا و الباقی ردا . 
(ط) اذا کان ولد الام اکثر من واحد فلهم الثلث فرضا و الباقی یرد الیهم یقتسمونه بالسویة 
(ی‌) اذا اجتمع اخ او اخت لأم مع اخ او اخوة لأب و ام فلقرابة الام السدس اخا کان او اختا و الباقی للأخ للأب و الام او الاخوة یقتسمونه بالسویة . 
(یا) اذا اجتمع قرابة الام اکثر من واحد مع اخ او اخوة لأب و ام فلقرابة الام الثلث بالسویة و الباقی للأخ من الاب و الام او الاخوة یقتسمونه بالسویة . 
(یب‌) اذا اجتمع اخ او اخت لأم مع الاخت لأب و ام فلقرابة الام السدس و للأخت لأب و ام النصف فرضا و الباقی ردا . 
(یج‌) اذا اجتمع قرابة الام اکثر من واحد مع اخت لأب و ام فلقرابة الام الثلث بالسویة و للأخت الباقی فرضا و ردا . 
(ید) اذا اجتمع اخ او اخت لأم مع اختین و اکثر لأب و ام فلقرابة الام لکل واحدة السدس و للاختین الثلثان فرضا و الباقی ردا . 
(یه‌) اذا اجتمع قرابة الام اکثر من واحد مع الاختین فصاعدا لأب و ام فلقرابة الام الثلث بالسویة و للاختین فصاعدا الثلثان . 
(یو) اذا اجتمع الاخ او الاخت من الام مع الاخ او الاخوة او الاخت او الاخوات او الاخوة و الاخوات من الاب فقرابة الاب یقومون مقام قرابة الاب و الام علی ما فصلنا و ذلک انهم یرثون مع فقد قرابة الاب و الام و اذا اجتمع قرابة الام مع قرابة الاب و الام و قرابة الاب فقرابة الاب لا حظ لهم فی المیراث . 
(یز) الجد اب الاب کاخ لأب و الجدة ام الاب کاخت لأب و الجد اب الام کاخ لأم و الجدة ام الام کاخت لأم فیقاسمون الاخوة و الجد و الجدة لأب یقاسمان الاخوة من الاب و الام ایضا الا ان المتقربین بالاب یقتسمون للذکر مثل حظ الانثیین و المتقربین بالام یقتسمون بالسویة و لایحتاج فروض الجدین الی تفصیل اذا کانا کاخ و اخت . 
(یح‌) اذا اجتمع زوج او زوجة مع اخ او اخوة او اخت لأب و ام او لأب کان للزوج النصف او الزوجة الربع و الباقی للأخ او الاخوة بالسویة او الاخت . 
(یط) اذا اجتمع زوج او زوجة مع اخوات لأب و ام او لأب للزوج النصف او الزوجة الربع و الباقی للاخوات بالسویة . 
(ک‌) اذا اجتمع الزوج او الزوجة مع اخوة و اخوات لأب و ام او لأب للزوج النصف او للزوجة الربع و الباقی بین الاخوة للذکر مثل حظ الانثیین . 
(کا) اذا اجتمع زوج او زوجة مع اخ او اخت لأم فللزوج النصف او للزوجة الربع و للأخ او الاخت السدس فرضا و الباقی ردا . 
(کب‌) اذا اجتمع زوج او زوجة مع اکثر من واحد من قرابة الام فللزوج النصف او للزوجة الربع و لقرابة الام الثلث فرضا و الباقی ردا بالسویة . 
(کج‌) اذا اجتمع زوج او زوجة مع اخ او اخت لأم و اخ او اخوة لأب و ام فللزوج النصف او للزوجة الربع و لقرابة الام السدس و الباقی لقرابة الاب و الام بالسویة . 
(کد) اذا اجتمع زوج او زوجة مع قرابة الام اکثر من واحد مع اخ او اخوة لأب و ام فللزوج النصف او للزوجة الربع و لقرابة الام الثلث بالسویة و الباقی لقرابة الاب و الام بالسویة . 
(که‌) اذا اجتمع زوج او زوجة مع اخ او اخت لأم و اخت او اختین فصاعدا لأب و ام فللزوج النصف او للزوجة الربع و لقرابة الام السدس و الباقی للأخت او الاختین فصاعدا و لا عول . 
(کو) اذا اجتمع زوج او زوجة مع اکثر من واحد من قرابة الام و قرابة الاب و الام واحدة کانت او اکثر فللزوج النصف او للزوجة الربع و لقرابة الام الثلث بالسویة و الباقی لقرابة الاب و الام و لا عول . 
(کز) اولاد الاخ یقومون مقام الاخ و اولاد الاخت یقومون مقام الاخت فی المیراث و الحجب و انما یرثون مع فقد الاخوة و الاخوات و کذلک یقاسمون الجدود کآبائهم و امهاتهم 
(کح‌) فی جمیع هذه الصور یقوم قرابة الاب مقام قرابة الاب و الام مع فقدهم و لایرثون معهم و الجد کاخ من جهته و الجدة کاخت من جهتها . 
(کط) اجتماع الجدود کاجتماع الاخوة و ذلک ان للانسان ابا و اما فللأب وحده اب و ام و للأم وحدها اب و ام فصار الجدود فی الطبقة الاولی اربعة و فی الطبقة الثانیة ثمانیة و فی الثالثة ستة‌عشر و هکذا فالاقرب یمنع الابعد فما دام الطبقة الاولی موجودة لاترث الطبقة الثانیة و هکذا اما اذا اجتمعوا فی طبقة فهم یرثون بحق الاب و الام فللجدود من قبل الام الثلث یقتسمونه بالسویة و للجدود من قبل الاب البقیة للذکر مثل حظ الانثیین . 
المقصد الثالث فی میراث الاعمام و الاخوال و اولادهم و فیه مسائل : 
(ا) هؤلاء لایرثون مع احد من اهل الطبقة الاولی و الثانیة و یمنعون ذوی الولاء عن الارث . 
(ب‌) العم اذا انفرد او العمة اذا انفردت له او لها المال . 
(ج‌) ان اجتمع العم و العمة فللذکر مثل حظ الانثیین . 
(د) ان اجتمع العم او العمة للأب و الام مع العم او العمة لأم فلقرابة الام السدس و ان کانوا کثیرین فلهم الثلث و الباقی لقرابة الاب و الام و ان کان عم او عمة لأب معهم یسقط قرابة الاب و ترث مع فقد قرابة الاب و الام مثل میراثهم . 
(ه) الاصل فی میراثهم انهم اخوة الاب و اخواته فافرض المیت الاب و افرض سهمه ارثهم و ورثهم کارث الاخوة و الاخوات علی ما مر . 
(و) کذلک امر الخال و الخالة فهم اخوة و اخوات لأم المیت فافرض المیت الام و ورثهم سهمها علی ما مر فی الاخوة و الاخوات من الام بلا تفاوت و التقسیم بین الخال و الخالة بالسویة . 
(ز) اولاد الاعمام و الاخوال یقومون مقامهم مع فقدهم و یحجبون ما یحجبون . 
(ح‌) استثنی من هذه المسألة انه لو اجتمع ابن عم لأب و ام مع عم لأب فالمال لأبن العم لأب و ام و لایقاس علیه فی سایر الموارد . 
(ط) ان اجتمع مع الاعمام و الاخوال او اولادهم زوج او زوجة فلهما النصیب الاعلی و ینطبق مسائله مع مسائل المقصد الثانی بلا تفاوت اذا فرضت المیت الاب او الام و الاعمام و الاخوال بمنزلة الاخوة و الاخوات و حال اجتماعهم مع الزوج و الزوجة کحال اجتماع الاخوة و الاخوات معهما بلا تفاوت . 
المقصد الرابع فی المیراث بالولاء و هو ثلثة ففیه ثلثة فصول : 
فصل فی ولاء العتق و فیه مسائل : 
(ا) یکون للمعتق الولاء اذا عتق المملوک تطوعا لله عز و جل . 
(ب‌) العتیق فیما یجب العتق فیه ککفارة قتل او یمین او ظهار او غیر ذلک سائبة لا ولاء لأحد علیه و ولاؤه لولی المسلمین . 
(ج‌) یکون للمعتق الولاء اذ لم‌یتبرأ من جریرة عتیقه و ذلک ان جریرة العتیق علی معتقه فاذا تبرأ من جریرته و اشهد علیه شاهدین فالعتیق سائبة و ولاؤه لولی المسلمین . 
(د) یرث المعتق میراث العتیق اذا لم‌یکن للعتیق وارث مناسب غیره . 
(ه) اذا شرط المکاتِب مع المملوک ان یکون ولاؤه لمن کاتبه جاز و المسلمون عند شروطهم اما اذا شرط میراثه مطلقا لم‌یجز لأنه اذا کان له وارث فمیراثه لوارثه . 
(و) اذا فقد المعتق فالولاء لاولاده الذکور و رجال ورثته دون النساء و اذا فقد المعتقة فالولاء للعصبة و هی الذکور المتدلی بالاب و الابن . 
(ز) اذا فقد المعتق فالولاء لابویه و ابنائه و مع فقدهم لاولاد الابناء الذکور و مع فقد هذه الطبقة للجدود و الاخوة لا الجدات و الاخوات و مع عدمهم فالاعمام و یقوم بنوهم مقامهم و لایرث من یتقرب بالام . 
(ح‌) لایرث العتیق میراث المولی . 
(ط) اذا کان عتیقة لها اولاد فان کانوا لها من قبل العتق فالمعتق لها و لهم مولی الاولاد ان کان ابوهم رقا و ان کان ابوهم حرا لا ولاء لأحد علیهم و ما ولدت بعد العتق و ابوهم رق فهم احرار و لکن ولاؤهم لمولی امهم و اذا اعتق ابوهم بعد ذلک فالأب یجر الولاء من مولی امهم الی مولاه فیکون ولاؤهم لمولی الاب . 
فصل فی ولاء ضمان الجریرة و فیه مسائل : 
(ا) اذا کان العتیق سائبة لا ولاء لأحد علیه فان تولی احدا و ضمن جریرته فمیراثه لمن ضمن جریرته و ان لم‌یتول احدا فمیراثه للامام . 
(ب‌) یورث بضمان الجریرة اذا لم‌یکن وارث حتی وارث ولاء العتاقة فان فقد الکل فالوارث ضامن الجریرة . 
(ج‌) هذا الولاء لاینتقل الی وارث الضامن بل هو مخصوص بمن ضمن و لیس یضمن الوارث بضمان المورث . 
 فصلفی ولاء الامامة فالامام وارث کل من لیس له وارث من حر او عبد حتی من یرث بولاء العتاقة و ولاء ضمان الجریرة . 
المقصد الخامس فی میراث الازواج و فیه مسائل : 
(ا) لایمنع الازواج عن المیراث مانع و انما یدخلان علی جمیع الورثة . 
(ب‌) حظ الزوج النصف و حظ الزوجة الربع . 
(ج‌) اذا کان معهما ولد او ولد ولد و ان نزل یحجبون الزوج عما زاد عن الربع و الزوجة عما زاد من الثمن . 
(د) الزوجة ترث اذا مات عنها الزوج و هی زوجته و ان لم‌تکن مدخولة و مهر غیر المدخولة کالمطلقة بالنصف . 
(ه) المعقودة فی حال المرض اذا دخل بها الزوج فهی زوجته و ترث و ان لم‌یدخل بها فنکاحها باطل و لاترث . 
(و) المطلقة الرجعیة ترث اذا مات زوجها فی عدتها و اما البائنة فلاترث . 
(ز) ان لم‌یکن للزوج ولد منها و من غیرها فلها الربع و ان کن اکثر من واحدة فهن شرکاء فی الربع و ان کان له ولد فلها او لهن الثمن بالسویة . 
(ح‌) اذا طلق الرجل واحدة من اربع و تزوج اخری و اشتبه المطلقة فللاخیرة ربع الثمن من اصل المال و الباقیة یقتسمون الباقی ارباعا و لکل ربعه . 
(ط) اذا زوج الصغیرین ابواهما فهما یتوارثان ان ماتا فی حال الصغر و اما ان زوجهما غیر الابوین فلا توارث بینهما حتی یدرکا و ینفذا النکاح . 
(ی‌) الزوج یرث من جمیع ترکة الزوجة . 
(یا) الزوجة لاترث من رقبة الارض شیئا سواء کانت ارض دار او ارض قریة و اما ما اتصل بالارض من طوب او خشب او نقض او بناء او شجر فانها ترث من قیمته و اما ما انفصل و ینتقل فانها ترث من عینه . 
(یب‌) المریض اذا طلق زوجته اضرارا لئلاترث منه ترث ما لم‌تتزوج ما دام مریضا الی سنة و ان کان لغیر اضرار ترث فی العدة الرجعیة و اما ان زاد المرض علی سنة فلاترثه بعدها . 
(یج‌) الزوج اذا انفرد عن جمیع الوراث یرث المال کله . 
(ید) الزوجة اذا انفردت فلها الربع و الباقی للامام . 
(یه‌) اذا کانت المرأة قرابة ورثت المال کله . 
(یو) اذا تزوج رجلان باختین و اهدی زوجة هذا الی هذا و زوجة هذا الی هذا فاذا علما فارقاهما و لایقرب واحد منهما امرأته حتی تنقضی العدة فان ماتا فی العدة ترثانهما و لهما نصف المهر و ان ماتتا یرجع الزوجان بنصف الصداق علی ورثتهما فیرثانهما الرجلان . 
(یز) من کان له ثلث زوجات فتزوج علیهن امرأتین فی عقدة واحدة و دخل بواحدة ثم مات فان دخل بالمرأة التی بدأ باسمها و ذکرها عند عقدة النکاح فان نکاحها جایز و لها المیراث و علیها العدة و ان کان دخل بالتی ذکرت بعد ذکر الاولی فان نکاحها باطل و لا میراث لها و لها ما اخذت من الصداق . 
(یح‌) فی الناشز و الناشزة اذا رضی الزوجة بحکم الحکمین و لم‌یرض الزوج و مات علی هذه الحال ترثه الزوجة و ان ماتت لم‌یرثه الزوج . 
(یط) لا میراث للمتمتع بها . 
(ک‌) اذا زوج المولی امته من حر و قال اذا مات زوجک فانت حرة و مات الزوج فهی حرة و لا ترث . 
(کا) من مات و لا وارث له الا زوجة مملوکة تشتری من ماله و تعتق و ترث . 
(کب‌) لایرث الزوج و لا الزوجة اذا کان احدهما قاتل صاحبه . 
(کج‌) اذا کانت الزوجة ذمیة لاترث . 
الخاتمة فی نوادر المیراث و فیه مسائل : 
(ا) الخنثی اذا کان بیّن الذکورة ورث میراث الذکور و ان کانت بیّن الانوثة ورثت میراث الانثی و ان اشتبه امره ورث نصف میراث الذکر و نصف میراث الانثی . 
(ب‌) یبین ذکورته و انوثته من حیث یبول فان بال من الذکر فذکر و الا فانثی و ان بال منهما فیعتبر سبق احدهما علی الآخر و ان خرجا معا ینظر من ایهما یستدر فان استدرا جمیعا یعتبر ادومهما و یحکم له الذکورة . 
(ج‌) روی انه یعد اضلاعه فان کانت انقص من النساء فهو رجل و کذلک یمکن الاستعلام بخواص الرجال و النساء . 
(د) ان لم‌یکن له ما للرجال و لا ما للنساء یقرع و یعمل بالقرعة . 
(ه) من له رأسان و بدنان علی حقو واحد یورث بالانتباه فان انتبها معا فهما واحد و الا فاثنان . 
(و) الحمل اذا تولد و تحرک حرکة الاحیاء یرث و الا فلا . 
(ز) السبی اذا کان معه ولد و قال هذا ابنی و لازال مقرا او اذا جاء عرف رجلا مثلا و قال هذا اخی فی صحة و عمد و لازال مقرا به ورث احدهما صاحبه و لایکلفان البینة . 
(ح‌) الغرقی و المهدوم علیهم یرث بعضهم بعضا اذا کان لهم او لاحدهم مال و یکونوا ورثة و اشتبه تقدم احدهم علی الآخر یعطی کل واحد من تلاد مال مورثه لا من طارفه الذی ورثه جدیدا و ان کان لاحدهم مال دون الآخر ورث عدیم المال دون الآخر . 
(ط) یراعی حال سایر الورثة کسایر الناس مثلا اذا هدم السقف علی اب و ابن و للأب اولاد اخر و للأبن اولاد یفرض موت الابن اولا فیعطی الاب السدس و یعطی الاولاد الباقی ثم یفرض موت الاب و یقسم ماله بین اولاده للذکر مثل حظ الانثیین و لایرث کل واحد مما اورث الآخر . 
(ی‌) ان مات اثنان معا بلا تقدم و تأخر لایرث احدهما الآخر . 
(یا) المجوس اذا تقربوا من وجهین بان کانت المرأة مثلا بنتا و زوجة او اختا و زوجة ورثت من وجهین و اذا مات الکافر حکم الامام فی ارثهم بحکم الاسلام و اورث بعضهم من بعض . 
(یب‌) اذا انهدم دار علی اهلها و بقی صبیان احدهما مملوک و الآخر حر و اشتبها اقرع بینهم فاذا خرج سهم الحر لواحد جعل المال له و اعتق الآخر . تمت . 
 بسم الله الرحمن الرحیم 
کتاب العادات و النوادر 
من کتاب الجامع تألیف العبد الاثیم کریم بن ابرهیم و فیه ابواب : 
الباب الاول 
فی العادات و النوادر التی اخرجناها من کتاب الطهارة و فیه مطالب : 
المطلب الاول فی آداب الخلوة و احکامها و فیه اربعة مقاصد : 
المقصد الاول فی الواجبات و فیه مسائل : 
(ا) یجب ستر العورة عن الناظر المحترم للرجال و النساء . 
(ب‌) العورة للرجال هی القبل و الدبر فالدبر مستور بالالیتین فاذا ستر القبل فقد ستر العورة و للنساء ما سوی الوجه و الکفان و القدمان بالنسبة الی الرجال و کالرجال بالنسبة الی النساء . 
(ج‌) یجب الاستنجاء عن البول و الغائط . 
(د) حد الاستنجاء غسل البول و تنقیة الغائط بما کان . 
(ه) یغسل البول بمثل ما علی الحشفة من البلل و لایحتاج الی دلک و یجزیک فی الاستنجاء ما بل یمینک . 
(و) یجزیک فی تنقیة الغائط المسح بجسم و ان بقی الریح . 
(ز) یجب التوقی من البول و المبالاة بغسله ان اصاب و جل عذاب القبر منه . 
(ح‌) انما الاستنجاء علی ما ظهر و لیس علی باطن الشرج و الحشفة شی‌ء و علی ما بین الالیین و لایستنجی من کل خارج الا مخرجه و لا استنجاء من النوم و لا الریح . 
(ط) یقعد للاستنجاء کما یقعد للغائط . 
المقصد الثانی فی المحرمات و فیه مسائل : 
(ا) یحرم النظر الی عورة الغیر للرجال و النساء الا المحللة . 
(ب‌) یحرم استقبال القبلة و استدبارها ببول او غائط و من استقبلها او استدبرها یجب الانحراف اذا ذکر . 
(ج‌) یحرم الاستنجاء بید فیها خاتم علیه اسم الله . 
(د) یحرم الاستنجاء بالتربة الحسینیة و ترب قبور الائمة و النبی صلوات الله علیهم و ضرائحهم المطهرة و الخبز و کل ما یجب احترامه و یحرم الاستخفاف به کالمصحف و ما کتب علیه اسم الله و اسم الائمة و الانبیاء صلوات الله علیهم بل و اخبارهم و آثارهم صلوات الله علیهم . 
المقصد الثالث فی المستحبات و الآداب و فیه مسائل : 
(ا) یستحب التشریق و التغریب حال التخلی . 
(ب‌) تستحب تغطیة الرأس ان کان مکشوفا و التقنع . 
(ج‌) یستحب الاستتار عن الناس و ابعاد المذهب فی الارض ان کان فی الصحراء حتی لایری جالسا علی بول او غائط . 
(د) یستحب ایتار الاحجار للاستجمار و توخیها ابکارا . 
(ه) یستحب اختیار الماء علی الاحجار و المبالغة فیه لتطهیر الحواشی لا سیما للنساء . 
(و) یستحب الابتداء بالمقعدة ثم بالاحلیل . 
(ز) ینبغی ان یکفأ الماء علی یده التی یستنجی بها ان کان یستنجی من اناء یدخل یده فیه . 
(ح‌) ینبغی ارتیاد موضع یناسب البول بان یکون المقعد مرتفعا قلیلا او کثیر التراب لئلاینتضح البول علیه . 
(ط) یستحب ان یستنجی بمثلی ما علی الحشفة من البلل و ان یستنجی ثلثا من البول . 
(ی‌) ینبغی الاستبراء من البول بان ینتر ذکره ثلثا او بخرط ما بین المقعدة و الانثیین و غمز ما بینهما او بان یعصر اصل ذکره الی طرفه ثلثا و ینتر طرفه . 
(یا) یستحب الذکر و الدعاء بالمأثور عند الدخول فی المخرج و التکشف و الجلوس و التزحر و النظر الی الحدث و الی الماء و غسل الید و الاستنجاء و الفراغ و مسح البطن عند الخروج و الخروج . 
(یب‌) ینبغی مسح البطن عند الخروج ثلثا . 
(یج‌) یستحب حکایة الاذان اذا سمعه علی الغائط . 
(ید) یستحب اذا عطس علی الغائط ان یحمد الله فی نفسه . 
(یه‌) ینبغی الاستنجاء بالماء البارد فانه یقطع البواسیر . 
(یو) ینبغی القیام عن الغائط هونا . 
المقصد الرابع فی المکروهات و الآداب المنهیة عنها و فیه مسائل : 
(ا) یکره استقبال الریح فی الغائط و استقبالها ببول . 
(ب‌) یکره الکلام علی الخلاء الا بالذکر و الدعاء . 
(ج‌) یکره قراءة القرآن علی الغائط اکثر من آیة الکرسی و آیة الحمد لله رب العالمین . 
(د) یکره الاستنجاء بالیمین الا اذا کانت بالیسار علة و یکره مس الذکر بالیمین اذا بال . 
(ه) یکره الاستنجاء بالعظم و الروث . 
(و) لاینبغی التغوط فی الطرق النافذة و مواضع اللعن و هی ابواب الدور و علی شفیر بئر ماء یستعذب منها و افنیة المساجد و شطوط الانهار و منازل النزال و مساقط الثمار و علی المحجة . 
(ز) لاینبغی ان یحدث الرجل و هو قائم و عفی عن البول حال التنور قائما لأن القعود حال التنور یورث الفتق . 
(ح‌) یکره دخول الخلاء و فی یده خاتم علیه اسم الله او معه دراهم بیض الا ان تکون مصرورة . 
(ط) یکره استقبال الشمس و القمر بالبول و استقبال الهلال و استدباره فی التخلی . 
(ی‌) لاینبغی ان یطمح الرجل ببوله فی الهواء من مرتفع . 
(یا) لاینبغی للحرة ان تغسل فرج زوجها الا من ضرورة فاما الامة فلا بأس . 
(یب‌) السواک فی الخلاء یورث البخر . 
(یج‌) طول الجلوس علی الخلاء یورث الباسور و یفجع الکبد و یصعد الحرارة الی الرأس 
(ید) التخلی علی القبور و التغوط بینها یخاف منه الجنون . 
(یه‌) البول فی الماء تخاف منه اصابة الشیطان و فی الراکد منه یخاف منه النسیان و ذهاب العقل و کذا البول قائما یخاف منه الشیطان . 
المطلب الثانی فی السواک و احکامه و فیه مسائل : 
(ا) یستحب السواک استحبابا مؤکدا و لو ان یمره مرة . 
(ب‌) تستحب المداومة علی السواک . 
(ج‌) یکره ترک السواک و تشتد الی ثلثة ایام . 
(د) یستحب استحبابا مؤکدا قبل الوضوء و قبل الوضو . 
(ه) تنبغی المضمضة بعد السواک . 
(و) من نسی الاستیاک حتی توضأ استاک ثم تمضمض ثلث مرات . 
(ز) یستحب السواک فی السحر و عند القیام من النوم باللیل . 
(ح‌) یستحب السواک لقراءة القرآن . 
(ط) ینبغی الاستیاک بعرض الاسنان . 
(ی‌) ینبغی کون السواک من قضبان الشجر . 
(یا) ادنی السواک ان تدلک اسنانک باصبعک و روی ان السواک بالابهام و المسبحة عند الوضوء سواک . 
(یب‌) ینبغی ان یترک السواک عند ضعف الاسنان و خوف الضرر . 
(یج‌) السواک فی الحمام یورث وباء الاسنان . 
(ید) السواک فی الخلاء یورث البخر . 
(یه‌) یکره للصائم ان یستاک بسواک رطب و لایضره ان یبل سواکه ثم ینفضه حتی لایبقی فیه شی‌ء . 
(یو) یستحب السواک للصائم ای النهار شاء . 
(یز) السواک من السنة و مطهرة للفم و مجلاة للبصر و یرضی الرب و یذهب بالغم و یزید فی الحفظ و یبیض الاسنان و تضاعف الحسنات و یذهب بالحفر و یشد اللثة و یشهی الطعام و تفرح به الملئکة و یذهب بالبلغم و یذهب بالدمعة . 
المطلب الثالث فی احکام الحمام و آدابه و فیه مقصدان : 
 المقصد الاول فی احکام الحمام و فیه مسائل : 
(ا) یجب ستر العورة فی الحمام و غیره عن الناظر المحترم للرجال و النساء . 
(ب‌) یحرم النظر الی عورة الغیر غیر المحللة . 
(ج‌) یستحب تغطیة الرجل و المرأة من سرتهما الی رکبتهما . 
(د) انما النظر الی عورة غیر المسلم کالنظر الی عورة البهائم . 
(ه) یجوز الغسل عاریا بین یدی مملوکة الزوجة ان احلت له من ذلک ما لم‌یتعده . 
(و) لا بأس بالتجرد بین یدی مملوکة الولد . 
(ز) یستحب دخول الحمام بازار . 
(ح‌) یکره للرجل دخول الماء بغیر مئزر . 
(ط) یکره دخول النهر الا بمئزر لأن فی الانهار سکانا من الملائکة . 
(ی‌) یکره دخول الحمام بغیر مئزر ان لم‌یره احد . 
(یا) لا بأس ان یغتسل الرجل بغیر ازار ان لم‌یره احد . 
(یب‌) یجوز دخول الرجل مع جواریه الحمام اذا کان علیه و علیهن الازر لایکون عراة کالحمر ینظر بعضهم الی سوأة بعض . 
(یج‌) یجوز دخول النساء الحمام اذا حفظن سوءاتهن و یکره ارسالهن الی الحمام . 
(ید) یکره التسلیم فی الحمام . 
(یه‌) لا بأس بقراءة القرآن فی الحمام اذا کان علیه ازار و لم‌یرد به السمعة و الریاء . 
(یو) تکره قراءة القرآن للعریان . 
(یز) یجوز النکاح فی الحمام و فی الماء . 
(یح‌) یکره تخلیة الحمام و تثقیل المؤنة . 
(یط) یستحب الدعاء بالمأثور عند الدخول فی البیت الاول و نزع الثیاب و دخول البیت الثانی و الثالث و تذکر النار فیه و الدعاء عند اللبس و صلوة رکعتین بعد الخروج و التحیة للخارج عن الحمام و اجابتها . 
المقصد الثانی فی الآداب و فیه مسائل : 
(ا) الحمام یوم و یوم لا یکثر اللحم . 
(ب‌) ادمانه کل یوم یذیب شحم الکلیتین و یورث السل و الهزال . 
(ج‌) ینبغی لمن یرید دخول الحمام ان یلبث فی البیت الثانی ساعة . 
(د) ینبغی اذا دخل الحمام ان یأخذ من الماء الحار و یضعه علی هامته و یصب منه علی رجلیه و ان امکن ان یبلع منه جرعة فلیفعل فانه ینقی المثانة . 
(ه) لاینبغی شرب الماء البارد و الفقاع فی الحمام فانه یفسد المعدة . 
(و) لاینبغی ان یصب الماء البارد فی الحمام فانه یضعف البدن . 
(ز) ینبغی صب الماء البارد علی القدمین اذا خرج فانه یسل الداء من الجسد . 
(ح‌) لاینبغی الاضطجاع فی الحمام فانه یذیب شحم الکلیتین . 
(ط) لاینبغی الاستلقاء فی الحمام علی القفاء فانه یورث الداء الدُبَیلة دبیلة کجهینة داء فی الجوف . منه ( اعلی الله مقامه ) و یذیب شحم الکلیتین . 
(ی‌) لاینبغی التمشط فی الحمام فانه یورث وباء الشعر و یرققه . 
(یا) لاینبغی السواک فی الحمام فانه یورث وباء الاسنان . 
(یب‌) لاینبغی غسل الرأس بالطین فانه یسمج الوجه و یذهب بالغیرة و روی فی طین مصر انه یورث الدیاثة و الذلة . 
(یج‌) لاینبغی دلک الرأس و الوجه بالمئزر فانه یذهب بماء الوجه . 
(ید) لاینبغی دلک الجسد بالخزف لا سیما خزف الشام فانه یورث البرص و الجذام و یبلی الجسد و تنکیه تنکیه ای تقشره . 
و لا بأس بالخرق . 
(یه‌) لاینبغی الغسل بغسالة الحمام اذا کان طاهرا فان من اغتسل من الماء الذی اغتسل فیه خیف علیه الجذام . 
(یو) لاینبغی الاتکاء فی الحمام فانه یذیب شحم الکلیتین . 
(یز) لاینبغی ان یدخل الحمام الا و فی جوفه شی‌ء یطفی عنک وهج المعدة و المرار و هو اقوی للبدن . 
(یح‌) لاینبغی ان یدخل الحمام و هو ممتلی . 
(یط) دخول الحمام علی الریق انقی للبلغم و ینقص اللحم و بعد الاکل انقی للمرة و علی الشبع یزید اللحم . 
(ک‌) ینبغی التعمم بعد الخروج عن الحمام . 
(کا) غسل الرأس بالخطمی ینفی الفقر و یزید فی الرزق و یذهب بالدرن و ینفی الاقذار و نشرة و امان من الصداع و طهور من الحزاز . 
(کب‌) غسل الرأس بالسدر یجلب الرزق جلبا و یصرف وسوسة الشیطان سبعین یوما . 
(کج‌) ینبغی الاستحمام یوم الاربعاء . 
المطلب الرابع فی التنویر و احکامه و آدابه و فیه مقصدان : 
المقصد الاول فی احکامه و فیه مسائل : 
(ا) یستحب التنویر و هی طهور و نشرة . 
(ب‌) یستحب الاطلاء و لو بفصل ثلثة ایام . 
(ج‌) السنة فی النورة فی کل خمسة‌عشر یوما . 
(د) یستحب اذا اتت علیه عشرون یوما و لم‌یکن عنده شی‌ء ان یستقرض علی الله . 
(ه) یکره شدیدا ترک الاطلاء اربعین یوما بل روی ان تارکه لیس بمؤمن و لا مسلم و لا کرامة . 
(و) یستحب ان لم‌یطل حلق العانة . 
(ز) یکره ترکه فوق الاربعین یوما . 
(ح‌) یکره الاطلاء یوم الاربعاء فانه یوم نحس مستمر . 
(ط) یستحب الدعاء بالمأثور اذا وضع النورة علی طرف انفه و شمها و اذا طلی . 
(ی‌) من اراد الاطلاء فاخذ باصبعه من النورة فشمها و جعل علی طرف انفه و دعا بالمأثور لم‌تحرقه النورة . 
(یا) ینبغی ان یطلی ما بین السرة و الرکبة بنفسه و لا بأس بان یطلی ما دون ذلک غیره بعد ان یغطی ما بین السرة و الرکبة بازار . 
المقصد الثانی فی الآداب و فیه مسائل : 
(ا) شعر الجسد اذا طال قطع ماء الصلب و ارخی المفاصل و ورث الضعف و السل . 
(ب‌) النورة تزید فی ماء الصلب و تقوی البدن و تزید فی شحم الکلیتین و تسمن البدن . 
(ج‌) طلیة فی الصیف خیر من عشرة فی الشتاء . 
(د) من دخل الحمام فاطلی ثم اتبعه بالحنا من قرنه الی قدمه کان امانا له من الجنون و الجذام و البرص و الآکلة الی مثله من النورة و ینفی عنه الفقر . 
(ه) عفی عن البول قائما لمن اطلی لأن التنور من جلوس یخاف منه الفتق . 
(و) لا بأس بالتدلک بالنخالة و الدقیق یلت بالزیت بعد الاطلاء لرفع رایحتها و لا بأس باسراف . 
المطلب الخامس فی الخضاب و احکامه و آدابه و فیه مقصدان : 
المقصد الاول فی احکام الخضاب و فیه مسائل : 
(ا) یستحب الخضاب مطلقا . 
(ب‌) لا بأس بخضاب الید و الاظافیر و تغییرها لئلاتشبه اظافیر الموتی . 
(ج‌) یستحب الانفاق فی الخضاب . 
(د) یکره نصول الخضاب و هو بؤس . 
(ه) الشیب نور و الخضاب بالحناء نور و اسلام و الخضاب بالسواد نور و اسلام و ایمان و محبة فی قلوب النساء و رهبة فی قلوب الاعداء . 
(و) یستحب خضاب اللحیة و الرأس . 
(ز) یستحب الخضاب بالصفرة و احسن منه الاقناء بالحناء و احسن منه الخضاب بالسواد و هو احب الخضاب الی الله . 
(ح‌) یستحب الخضاب بالکتم و الحناء و الوسمة . 
(ط) یکره للمرأة ان تدع یدها من الحناء و لو ان تمسحها مسحا سواء کانت ذات بعل ام غیر ذات بعل و ان کانت مسنة . 
(ی‌) رخص للنساء ان یخضبن رأسهن بالحناء . 
المقصد الثانی فی الآداب و فیه مسائل : 
(ا) ینبغی خضاب جمیع البدن بعد النورة . 
(ب‌) ینبغی التصنع للنساء بالخضاب بالسواد . 
(ج‌) الخضاب مهیبة فی الحرب و محبة الی النساء و یزید فی الباه و یطرد الریح من الاذنین و یجلو الغشاء عن البصر و یلین الخیاشیم و یطیب النکهة و یشد اللثة و یذهب بالغثیان و یقل وسوسة الشیطان و تفرح به الملئکة و یستبشر به المؤمن و یغیظ به الکافر و هو زینة و طیب و براءة فی قبره و یستحی منه منکر و نکیر و یزید فی عفة النساء و انس لهن و الخضاب بالحناء یجلو البصر و ینبت الشعر و یطیب الریح و یسکن الزوجة و یذهب بالسهک و یزید فی ماء الوجه و یطیب النکهة و یحسن الولد . 
المطلب السادس فی الکحل و فیه مسائل : 
(ا) یستحب الاکتحال للرجال و النساء . 
(ب‌) یستحب ان یکون الاکتحال وترا وترا . 
(ج‌) یستحب اخذ المیل بالید الیمنی . 
(د) الکحل یعذب الفم و ینبت الشعر و یحد البصر و یعین علی طول السجود و یزید فی المباضعة و یجفف الدمعة . 
(ه) ینبغی الاکتحال بالاثمد فانه یطیب النکهة و یشد اشفار العین و یجلو البصر و یذهب بالدمعة و من نام علی اثمد غیر ممسک امن من الماء الاسود ابدا ما دام ینام علیه . 
(و) الکحل باللیل ینفع العین و امان من الماء و هو بالنهار زینة . 
(ز) ینبغی اتخاذ میل من حدید . 
المطلب السابع فی احکام الشعر و آدابه و فیه مقصدان : 
المقصد الاول فی احکام الشعر و فیه مسائل : 
(ا) یستحب اخذ الشعر و جزه . 
(ب‌) یستحب جز الشارب و الاخذ من شعر اللحیة و الرأس . 
(ج‌) یستحب حلق الرأس . 
(د) من اتخذ شعرا وفرا فلیفرق فروی ان لم‌یفرق شعره فرقه الله بمنشار من النار . 
(ه) لیس اتخاذ الشعر من السنة . 
(و) یستحب الاخذ من اللحیة و تدویرها و تخفیفها و الاخذ من العارضین و تبطین اللحیة . 
(ز) تکره کثرة وضع الید علی اللحیة فأنه یشین الوجه . 
(ح‌) اکل اللحیة من الوسواس . 
(ط) یحرم ان یدع اللحیة حتی تزید علی القبضة فان ما زاد علیها فی النار . 
(ی‌) یکره الاخذ من مقدم اللحیة الا اذا کانت ازید من القبضة . 
(یا) یستحب قص الشارب حتی یبلغ الاطار و هو سنة و نشرة . 
(یب‌) یحرم حلق اللحیة . 
(یج‌) یحرم توفیر الشارب و جز اللحیة لأنه تشبیه بالمجوس و الیهود . 
(ید) یستحب اخذ الشعر من الانف و انه یحسن الوجه و یزید فی جماله . 
(یه‌) یستحب اخذ الشارب یوم الجمعة و هو امان من الجذام و البرص من الجمعة الی الجمعة و لایزال مطهر الی الجمعة الاخری . 
(یو) یستحب الدعاء بالمأثور عند اخذ الشارب و تسریح شعر الرأس . 
(یز) یستحب تعاهد النفس باخذ الشارب و الشعر الذی فی الانف . 
(یح‌) یستحب التمشط عند کل صلوة . 
(یط) یستحب ان یسرح لحیته من تحت اربعین مرة و من فوقها سبع مرات و عدها مرة مرة و الدعاء بالمأثور لئلایقربه الشیطان اربعین یوما و یبدأ من تحت و روی ان من سرح لحیته سبعین مرة لم‌یقربه الشیطان اربعین یوما . 
(ک‌) روی انه یسرح لحیته من فوق ثم یمر المشط علی الصدغ . 
(کا) ینبغی دفن الشعر و الظفر و الدم و السن . 
(کب‌) یستحب اکرام الشعر و تحسینه او جزه . 
المقصد الثانی فی الآداب و فیه مسائل : 
(ا) استیصال الشعر یقلل الدرن و یقلل الدواب و الوسخ و یغلظ الرقبة و یجلو البصر . 
(ب‌) الشعر اذا طال ضعف البصر و ذهب بضوء نوره و طم الشعر یجلو البصر و یزید فی ضوء نوره . 
(ج‌) حلق القفاء یذهب بالغم . 
(د) تسریح شعر الرأس اذا کان یذهب بالوباء ای الحمی . 
(ه) تسریح اللحیة یشد الاضراس . 
(و) کثرة التمشط یذهب بالوباء و یقلل البلغم و یحسن الشعر و یجلب الرزق و یزید فی ماء الصلب و ینجز الحاجة . 
(ز) التمشط بالعاج یذهب بالوباء و ینبت الشعر فی الرأس و یطرد الدود من الدماغ و یطفی المرار و ینقی اللثة و العُمُور لحم بین الاسنان . منه ( اعلی الله مقامه ) . 
 (ح‌) تسریح العارضین یشد الاضراس و تسریح اللحیة یذهب بالوباء و تسریح الذؤابتین یذهب ببلابل الصدر و تسریح الحاجبین امان من الجذام و تسریح الرأس یقطع البلغم . 
(ط) التمشط من القیام یورث الضعف و الفقر و من الجلوس یقوی القلب و یمخخ الجلد . 
(ی‌) ینبغی اذا تمشط رأسه و لحیته ان یمر المشط علی صدره فانه یذهب بالهم و الوباء . 
المطلب الثامن فی تقلیم الاظفار و احکامه و آدابه و فیه مسائل : 
(ا) تقلیم الاظفار من السنة . 
(ب‌) یستحب قصها اذا طالت ای یوم کان . 
(ج‌) یستحب مسح الاظفار بالماء بعد قصه . 
(د) ینبغی دفن الظفر اذا قصه . 
(ه) یکره تقلیم الاظفار بالاسنان و هو من الوسواس . 
(و) تقلیم الاظفار یمنع الداء الاعظم و یدر الرزق . 
(ز) تحت الاظفار مقیل الشیطان و منه یکون النسیان . 
(ح‌) ینبغی ان یترکن النساء من اظافیرهن شیئا فانه ازین لهن . 
(ط) من قلم اظفاره یوم الجمعة ینبغی ان یبدأ بخنصره الیسری و یختم بخنصره الیمنی . 
(ی‌) تقلیم الاظفار یوم الجمعة یؤمن من الجذام و البرص و العمی و الجنون و لایزال مطهرا الی الجمعة الاخری و یزید فی الرزق و لم‌تسعف انامله . 
(یا) یستحب الدعاء بالمأثور عند القص . 
(یب‌) الاخذ من الاظفار یوم الخمیس امان من الرمد . 
(یج‌) تقلیم الاظفار یوم السبت و الخمیس یعافی من وجع الضرس و العین . 
(ید) یستحب مسح الاظفار و الشعر و الرأس بالماء اذا قصرها بالحدید . 
المطلب التاسع فی الطیب و انواعه و احکامه و آدابه و فیه فصول : 
فصل فی احکام مطلق الطیب و فیه مسائل : 
(ا) یستحب التطیب و التعطر . 
(ب‌) الطیب فی الشارب سنة . 
(ج‌) یستحب الطیب اول النهار و هو یمسک العقل الی اللیل . 
(د) یستحب کثرة الانفاق فی الطیب اکثر من الانفاق فی الطعام . 
(ه) لا أسراف فی الطیب . 
(و) طیب الرجال ما ظهر ریحه و خفی لونه و طیب النساء بالعکس . 
(ز) یکره رد الطیب . 
(ح‌) الریح الطیبة تشد القلب و تزید فی الجماع . 
(ط) الطیب نشرة . 
(ی‌) لا بأس بصبغ الطعام بالمسک و العنبر و غیرهما من الطیب . 
فصل فی انواعه و فیه مسائل : 
(ا) یستحب التطیب بالخلوق . 
(ب‌) یکره ادمان الخلوق . 
(ج‌) یکره مبیت الرجل متخلقا . 
(د) یجوز التداوی بالخلوق لانشقاق الید و الرجل و فی الحمام . 
(ه) ینبغی للمرء المسلم ان یدخن ثیابه اذا کان یقدر علی ذلک . 
(و) یستحب التجمیر . 
(ز) یستحب التبخر بالعود و استعمال ماء الورد و المسک بعده . 
(ح‌) من تمسح الوجه بماء الورد لم‌یصبه ذلک الیوم بؤس و لا فقر . 
فصل فی التدهین و فیه مسائل : 
(ا) یستحب التدهن و الابتداء به بالرأس و اللحیة و روی الابتداء بالحاجبین ثم الشاربین ثم ادخاله فی الانف و الشم ثم یدهن ما بقی . 
(ب‌) الدهن یذهب بالسوء و یلین البشرة و یزید فی الدماغ و یسهل مجاری الماء و یذهب بالقشف و یسفر اللون و یظهر الغنی و یذهب البؤس . 
(ج‌) افضل الادهان دهن البنفسج . 
(د) التدهن باللیل یجری فی العروق و یروی البشرة و یبیض الوجه . 
(ه) یستحب الدعاء بالمأثور و الابتداء بالیافوخ . 
(و) یستحب التبرع بالدهن للمؤمنین و المسلمین . 
(ز) یکره ادمان الرجل الدهن و التشبه بالنساء بل یدهن فی السنة مرة او فی الشهر مرة او فی کل اسبوع مرة او مرتین و ذلک غایته . 
(ح‌) یستحب الادهان بالبنفسج و هو یذهب بالداء من الرأس و العینین بارد فی الصیف لین حار فی الشتاء لین علی الشیعة یابس علی الاعداء و هو یرزن الدماغ . 
(ط) یستحب سعوط البنفسج و هو یکسر حر الحمی و تدهین الحاجبین به یذهب بالصداع . 
(ی‌) یستحب التدهن بدهن الخیری . 
(یا) یستحب التدهن بدهن البان . 
(یب‌) تدهین السرة بالبان ینفع شقاق الیدین و الرجلین . 
(یج‌) دهن البان حرز و امان من کل بلاء و یدفع ضرر السلطان . 
(ید) یستحب التدهن بدهن الزنبق یعنی الرازقی و السعوط به و هو شفاء من سبعین داء . 
(یه‌) سعوط دهن الجلجلان (الجلجلان السمسم )ینفع من الرأس . 
فصل فی الریاحین و فیه مسائل : 
(ا) یستحب شم الریاحین و وضعها علی العینین و الصلوة علی محمد و آله عنده فانه من الجنة . 
(ب‌) یکره رد الریحان اذا اتی به . 
(ج‌) الریحان واحد و عشرون نوعا سیدها الآس و بعده الورد . 
المطلب العاشر فی المرض و ما یناسبه و بیان احکامه و فیه ثلثة مقاصد : 
المقصد الاول فیما یتعلق بالمریض و فیه مسائل : 
(ا) یستحب احتساب المرض و الصبر علیه . 
(ب‌) یستحب احتساب مرض الولد . 
(ج‌) یستحب کتم المرض عن العواد و ترک الشکوی و هو الصبر الجمیل و اظهار کل شی‌ء قبل ان یستحکم مفسدة له . 
(د) یستحب ترک الشکوی ثلثا . 
(ه) یجوز الشکوی بان یصدق فی ذکر ما اصابه و اما الشکوی بان یقول ابتلیت بما لم‌یبتل به احد و امثاله فلا . 
(و) یجوز ذکر الضر و المرض للمؤمن و هو الشکوی الی الله . 
(ز) لایجوز الشکوی الی المخالف فانه شکاة الله الی عدوه . 
(ح‌) یستحب للمریض ان یؤذن اخوانه بمرضه فیعودونه . 
(ط) یستحب اذن المریض الشیعة فی الدخول علیه . 
(ی‌) لا بأس بکراهة الموت قبل المعاینة و اما بعدها فلایکرهه المؤمن . 
(یا) یجوز الفرار من مکان الوباء و الطاعون الا مع وجوب الاقامة فی ذلک المکان کما یجب علی المرابط و المجاهد . 
(یب‌) لایصلح الهرب من الوباء و الطاعون اذا وقع فی اهل مسجده . 
(یج‌) لاینبغی التمرض من غیر علة . 
(ید) یستحب حسن الظن بالله فی المرض . 
(یه‌) ینبغی احداث الخیرات بعد الشفاء . 
المقصد الثانی فیما یتعلق بالتداوی و فیه مسائل : 
(ا) ینبغی ترک المداواة ما ظهرت الصحة علی السقم . 
(ب‌) تجب المداواة عند الحاجة . 
(ج‌) الزکام امان من الجذام و الدمامیل امان من البرص و الرمد امان من العمی و السعال امان من الفالج فلاینبغی المسارعة الی مداواة شی‌ء من ذلک . 
(د) یستحب التحمید علی الدمامیل و الزکام . 
(ه) لیس فی حرام شفاء فلایجوز التداوی به . 
(و) یجوز قطع العرق و الکی و الحجامة و الاحتقان و السعوط و القی لأجل المعالجة . 
(ز) لا بأس بمداواة الیهودی و النصرانی و اتخاذهما الادویة . 
(ح‌) لاتنفع الحمیة للمریض بعد سبعة ایام لیست الحمیة ان تدع الشی‌ء اصلا و لکن الحمیة ان تأکل من الشی‌ء و تخفف . 
(ط) المشی للمریض نکس . 
(ی‌) یستحب التداوی بالرقی و العوذ و الادعیة المأثورة . 
(یا) یستحب التداوی بالصدقة . 
(یب‌) ینبغی التداوی للحمی بالماء البارد بان یبل ثوبین بالماء البارد و یراوح بینهما بالوضع علی جسده . 
(یج‌) لاینبغی التدثر للمحموم . 
(ید) ینبغی مداواة الحمی بعشرة دراهم سکر بماء بارد علی الریق . 
(یه‌) لیس من دواء الا و یهیج داءا و لیس شی‌ء انفع فی البدن عن امساک الید الا عما یحتاج الیه . 
(یو) یستحب رفع الصوت بالاذان فی المنزل لدفع السقم . 
المقصد الثالث فی احکام العیادة و فیه مسائل : 
(ا) تستحب عیادة المریض و مرض المؤمن مرض الله کذا روی . 
(ب‌) تتأکد العیادة صباحا و مساءا . 
(ج‌) یستحب ان یسأل العاید المریض الدعاء فان دعاءه مستجاب . 
(د) لا عیادة فی وجع العین . 
(ه) لاتکون عیادة فی اقل من ثلثة ایام فاذا وجبت فیوم و یوم لا فاذا طالت العلة ترک المریض و عیاله . 
(و) العیادة قدر فواق الناقة او حلبها . 
(ز) یستحب تخفیف الجلوس عند المریض الا ان یحب المریض طول الجلوس . 
(ح‌) من تمام العیادة ان یضع العاید یده علی المریض و احدی یدیه علی الاخری او علی جبهته . 
(ط) ینبغی للعائد استصحاب هدیة للمریض من فاکهة او طیب . 
(ی‌) یستحب السعی فی حاجة الضریر و المریض خصوصا اذا کان من اهل بیته . 
(یا) یکره للنساء عیادة المرضی . 
المقصد الرابع فی احکام الماتم و مسائله و فیه نوعان من المسائل : 
الاول و فیه مسائل : 
(ا) یکره کتم موت الانسان عن اهله . 
(ب‌) تستحب تعزیة المصاب و الحزین و الثکلی . 
(ج‌) وقت التعزیة بعد الدفن و عند القبر . 
(د) تجوز التعزیة قبل دفن المیت و بعده . 
(ه) ینبغی التعزیة بالمأثور . 
(و) یستحب ان یصنع لأهل المصیبة طعاما ثلثة ایام و یبعث به الیهم . 
(ز) الاکل عند اهل المصیبة من عمل اهل الجاهلیة و السنة البعث الیهم . 
(ح‌) یصنع لأهل المیت ماتم ثلثة ایام من یوم مات . 
(ط) یجوز خروج النساء لقضاء الحقوق و الماتم . 
(ی‌) تحرم الشماتة بالمؤمن . 
(یا) یستحب تذکر مصیبة النبی صلی الله علیه و آله و التعزی به . 
 الثانیو فیه مسائل : 
(ا) یجب الرضاء بقضاء الله سبحانه . 
(ب‌) یحرم السخط علی قضاء الله جل شأنه . 
(ج‌) یجب الصبر علی البلاء . 
(د) یحرم الجزع علی البلاء . 
(ه) یجوز الجزع قبل المصیبة عند خوف حلولها باظهار الحزن و التأثر و لایجوز بعدها . 
(و) الجزع المنهی عنه هو الصراخ بالویل و العویل و لطم الخد و خمش الوجه و الصیاح و لطم الصدر و جز الشعر من النواصی و الدعاء بالذل و الثکل و الحزن و امثال ذلک و من اقام النواحة فقد ترک الصبر و اخذ فی غیر طریقه . 
(ز) یکره ضرب الید علی الفخذ عند المصیبة . 
(ح‌) یحرم ان یشق الجیب الوالد علی ولده و الزوج علی امرأته و قد مرت کفارته فی الکفارات . 
(ط) یجوز شق الجیب علی الاب و الام و الاخ و الزوج . 
(ی‌) یجوز البکاء عند شدة الحزن و الترحم . 
(یا) یجوز النوح و البکاء علی المیت و القول الحسن و الدعاء عند ذلک . 
(یب‌) یکره النوح لیلا . 
(یج‌) یکره ان تقول النائحة هجرا . 
(ید) یستحب احتساب موت الولد و الصبر علیه . 
(یه‌) لایجوز الجزع الا علی الحسین علیه السلام . 
(یو) یستحب البکاء علی المؤمنین . 
(یز) یستحب التحمید و الاسترجاع عند ذکر المصیبة . 
(یح‌) یستحب مسح رأس الیتیم عند خوف قساوة القلب و للترحم له و الملاطفة . 
(یط) یستحب اسکات الیتیم عن بکائه . 
بسم الله الرحمن الرحیم 
فائدة للمصنف اعلی الله مقامه کتبها فی ظهر کتاب لبعض الاجلة من تلامذته وجدناها بخطه اعلی الله مقامه و اثبتناها هنا لتکون مخلدا و دستورا لاخواننا المحصلین المشتغلین ان شاء الله و یعلم منها طریقة المصنف فی الاستنباط و بیان الاحکام جعلنا الله من المقتدین به و التابعین له اعلی الله له المقام . 
بسم الله الرحمن الرحیم 
الحمد لله و سلام علی عباده الذین اصطفی . 
و بعد فقد طالعت ما ارسلتموه و لا بأس به الا انی اوصیک فی التفقه بامور : 
الاول ان لاتتکل علی قول حتی تفحص عن الاخبار . 
الثانی ان لاتبادر بالعمل بای خبر بلغک حتی تفحص عن فهم الاصحاب له و لغیره فانهم صرفوا عمرهم فیها و تنبهوا بدقایقها و اشاراتها و قراینها و متمماتها و شرایطها و ما یعود الیها . 
الثالث ان لاتعول علی عقلک و عقول اصحابک ما لم‌یکن علیها شاهد من الکتاب و السنة مما یصح العمل به . 
الرابع ان لاتتکل علی کثیر من البدیهیات حتی تفحص عن الادلة فیه فان کثیرا من البدیهیات عادیات و ینکره من لایعتاد به و هذا مزلة کثیر من الاقدام . 
الخامس ان لاتعول علی رأی و لاتکتب کلمة واحدة من ای نوع و فی ای باب کان حتی تطمئن عنه بالاجتهاد سواء کان ذلک الشئ من المبادی او النهایات فان المجتهد غیر المقلد و اغلب الناس مقلدون من حیث لایشعرون و اذا رأیتهم تعجبک اجسامهم و ان یقولوا تسمع لقولهم و تحسبه لهم و هم فیه مقلدون لغیرهم و من الناس من یجادل فی الله بغیر علم الآیة . 
السادس لاتغتر بادعاء اجماع فان اغلب الاجماعات لا اصل له اللهم الا ان تحققه و تعرفه و الا فهم اولی بما قالوا و قلّ ما یتفق المحقق . 
السابع لاتغتر بتزییف مصنف دلیل قول المخالف له و نقله کلامه علی طور مستهجن فان النفوس مزریة بما لاتمیل بل راجع کلام المدعی ذلک القول من کتابه فانه قد زینه بانواع القرائن و المقویات ثم حکم عقلک و احکم بینهما . 
الثامن ایاک و القیاس فان له فی قلوب الناس دبیبا کدبیب النمل و تجری علیه من حیث لاتعلم . 
التاسع ایاک و الاستحسان و المصالح الملکیة و التدابیر المدنیة فی احکام الله فان عقولنا ناقصة عن ذلک و جمیع المنهیات محبوبة للنفس و حب الشئ یعمی و یصم . 
العاشر لا بد لمن اراد التفقه کثرة الممارسة و المطالعة و التفکر فی الاخبار فی آناء اللیل و النهار حتی یستأنس بلغتهم صلوات الله علیهم و یعلم وجوه تقیتهم و عللها و اسبابها و یعرف اللحن و لیس التفقه شأن من وردها بغتة . 
الحادی‌عشر ان لاتجمع بین الاخبار فتخص کل خبر بموضع او حالة من غیر وجه مخصص شرعی و ورود خبر ثالث بالتفصیل لیس بدلیل ارادة الخصوص من المختلفین غایة الامر تثلث الاختلاف فما فعله الطوسی و من تبعه خطاء محض لو عولوا علیه و الظاهر ان مراد الشیخ محض اظهار امکان الجمع لرد من فر عن التشیع لوجود کثرة الاختلاف کما نبه علیه . 
 الثانی‌عشر ان لاتتکل علی ما رأیت فی کتاب او حدیث ما لم‌تطمئن بصحة الکتاب فان الکتب مغلوطة مختلفة فلا بد من الاطمینان بصحة الروایة او القول . 
الثالث‌عشر ایاک و المشهورات فان کثیرا منها لا اصل له . 
الرابع‌عشر ایاک و ان تمیل قبل الجهد الی طرف من طرفی المسئلة فیتبعه جمیع مشاعرک و تستحسنه . 
الخامس‌عشر ایاک ان ترد حدیثا نسب الی آل‌محمد علیهم السلام بقول او اجماع او دلیل عقل او وجود حدیث آخر مناف له فلعله من عندهم خرج و ما من عندهم لا اختلاف فیه فی الواقع و ان کنت تری فیه الاختلاف بل رده الی اهله و انسب نفسک الی الجهل . 
السادس‌عشر جمیع الشرایع لایخلو من ثلثة اما تبین لک رشده بما یعتبر التبین به لا بما اتفق کیف ما اتفق فاتبعه و قل به و اکتبه و افت به و اما تبین لک غیه بما مر فکما مر فاجتنبه و اما تردد بین هذین فلم‌یتبین رشده و لا غیه فهو موضع التوقف اذ هو شبهة و ای طریق اسلم من هذا الطریق لمن اتبعه . 
السابع‌عشر قدم امام کل مسئلة ترید ان تنطق به او تکتبه بعد ان اجتهدت فیه مسئلة الله سبحانه ٔالله اذن لکم ام علی الله تفترون فان کان لک دلیل مأذون فیه ببینة فاکتبه و قله و الا فامسک . 
الثامن‌عشر لاتکتف فی الامور العامة البلوی و المحتاج الیها کثیرا و المسئول عنها کثیرا بادلة خفیة و عمومات بعیدة فان فی مثلها ماکانوا یکتفون بدلیل خفی او نادر و عدم اظهارهم فیها و نصهم علی شئ مکررا دلیل عدم الحکم . 
 التاسع‌عشر عدم النص بعموم و خصوص فی مسئلة دلیل الاطلاق و ایاک و الحکم فیه بشئ کما فعلوه اسکتوا عما سکت الله و ابهموا ما ابهمه الله فانه لم‌یسکت عنه نسیانا . 
العشرون ایاک و الاستدلال بعام علی افراد لیست بشایعة الفردیة و لا المتبادرة منها و من ذلک الاستدلال بالجنس الاعلی او الاجناس العالیة او النوع البعید علی فرد شخصی فان ذلک اصل الفساد و لو فتحت هذا الباب لانفتح علیک باب الرأی و الهوی بل العام المستدل به علی افراد ما یکون تلک الافراد منه متبادرة متعارفة و کذا الافراد الحکمیة غیر داخلة تحت العمومات الشرعیة بل الافراد العرفیة التی اطلاق ذلک الاسم علیها معروف شایع . 
الحادی و العشرون ایاک و التأویل فی الاخبار و صرفها عن ظاهرها مع ترکه فان ذلک خرق متسع و لو فتح ذلک لم‌یبق للاسلام عمود و لا اخضر عود و من هذا الباب هلک من هلک و الحد من الحد بل اترک الاخبار للظاهر علی ظاهرها و بعد معرفة ظاهرها و الاخذ به فی الظاهر فان عرفت تأویلها بسایر الظواهر فلک . 
الثانی و العشرون اترک الحکمة اذا انت تفقهت فان الفقه فی الامور الجزئیة و الحکمة فی الامور الکلیة و عقول الجزئیین لاتدرک الجزئیات و انما تدرکها عقول الکلیین و لیس علی الجزئیین الا الاخذ عن الکلیین . 
الثالث و العشرون اسع منتهی جهدک فی تصحیح الخبر و فهم معناه و جمیع ما قلت او قیل فغایته ذلک فان وصلت الیه و وجدته فلایضرک ما فقدته و ان فقدته لاینفعک ما وجدته و هذا آخر الوصایا . 
و اعلم ان الذی یرید التفقه لا بد له اولا من تصنیف کتاب واحد من کتب الفقه علی نحو التفصیل و البسط و ذکر الاخبار و الآیات و الاقوال و ادلتهم و النقض و الابرام و البحث عن کل شئ جزئی او کلی حتی یصیر استادا فیه ثم بعد ذلک یکتفی ان شاء بالاشارة الی الدلیل او بمحض الاختیار و الفتوی و ذلک ما استفدناه من برکات مشایخنا ، 
فمنهم الینا ما تلونا علیکم ** * ** و منا الیکم ما تلوتم به عنا 
وفقک الله علی مراضیه و ثبتکم و ایانا بالقول الثابت فی الحیوة الدنیا و فی الآخرة و السلام 
من کتاب له اعلی الله مقامه فی جواب بعض الاخوان کتبناه هنا لمس الحاجة الیه لمن یطالع الکتاب : 
  بسم الله الرحمن الرحیم 
اما ما فی الجامع من قولی روی کذا و رویت رخصة فالمراد انه خلاف المشهور و خلاف الاحتیاط و الاخذ به مرجوح و الغرض منه اعلام وجود المخالف و اما قولی لاینبغی و لایصلح و لا بأس و ینبغی فقولی لاینبغی فی الکراهة الشدیدة القریبة من الحرمة و لایصلح فی الکراهة و لا بأس فی الجواز و نفی الکراهة و ینبغی فی الراجح و اما قولی قیل کذا و الاحوط کذا فلا عدول عن الاحوط و لاینبغی ترکه الا عند الضرورة و اما قولی لیس بذلک البعید و لایبعد هو اثبات الاحتمال مع عدم البت و اما مس کتابة القرآن من غیر طهارة فمما لاینبغی و تطهیر الارض النجسة بصب الماء و انه غسلها و یشترط فی تطهیر باطن القدم جفاف الارض و طهارتها و لا حرج و اما قولی قد نقلوا اجماعات فالاحوط عدم المخالفة لانهم محل عنایة الحجة علیه السلام و اما ما یوجد فی صفر البیض فلا کل احمر قانی دم و اما الزبیب المغلی فلا مانع منه ان شاء الله و ان کان الاحوط اجتنابه و یجوز ذکر الفتیا من غیر نسبة اذا تیقنت یقینا عادیا انه نص صادر عن الامام علیه السلام و الا فانسب ما تقول الی من تحکی عنه لاتأثم فان المرأ اذا ادعی فعلیه الدلیل و اذا حکی فعلیه الصحة . 


  نظرات ()
مطالب اخیر تراحم وپیشی گرفتن در حرم تراحم وپیشی گرفتن در حرم ابزار جادوگران تفسیر گوشی قضاوت کانال طتنجیه ماجرای طلوع وغروب طلسم ترجمه جامع الاحکام کاذب ضلالت
کلمات کلیدی وبلاگ