مقدمات فقاهت

 و الصلوة و السلام على سیّد المرسلین و خاتم النبیین محمّد و آله الطیبین الطاهرین الذین جاهدوا فى اللّه حقّ جهاده حتى اعلنوا دعوته و بیّنوا فرائضه و اقاموا حدوده و نشروا شرایع احکامه و سنّوا سنّته و صاروا فى ذلک منه الى الرضا و سلّموا له القضاء و صدقوا من رسله من مضى فالراغب عنهم مارق و اللازم لهم لاحق و المقصّر فى حقهم زاهق و الحق معهم و فیهم و منهم و الیهم و هم اهله و معدنه. ثمّ الصلوة و التسلیم على الذین اتبعوهم باحسان رضى اللّه عنهم و رضوا عنه العدول الذین ینفون عن دینهم تحریف الغالین و انتحال المبطلین و تأویل الجاهلین فى کلّ خلف من القرون و السنین قرى ظاهرة قد قدّر اللّه فیهم السیر للسالکین و امرهم بالسیر فیهم ایاماً و لیالى آمنین من الجهل و الوهم و الشک و الظن و التخمین. و لعنة اللّه على اعدائهم من الغالین و المنتحلین المبطلین و المأولین الجاهلین الى یوم الدین.

 اما بعد؛ فیقول العبد المسکین الرهین محمد الملقب بالباقر المحتاج الى ربه الغافر انى لما رأیت تظاهر اهل الزمان و تعاونهم على الاثم و العدوان و تراضیهم على الجهل و تشاغلهم بجمع متاع الاولى عن الاخرى کما هو عادة الدهر الخوّان کما شکى عنهم فى الکافى مع کونه فى الغیبة الصغرى التى لا فرق بینها حقیقة و بین حضور الائمة الهدى علیهم صلوات اللّه العلى الاعلى فکیف حال الواقعین فى الغیبة الکبرى و کیف حال الغافلین الساکنین فى المدة الطولى فاردت ان‏اکتب مایکون بصراً للضریر و ضیاء للبصیر و سمعاً للاصم و خبراً و قبولاً للسمیع و لساناً للابکم و بیاناً للاعجم و لاینبئک مثل خبیر و لم‏یمنعنى الیأس من الکثیر علماً بانه لابد من وجود طالب و اهله فى کل خلف و ان کان قلیلاً و اقل قلیل و اما التقلب من الکثیر و غلبتهم على الیسیر فلیس بعسیر على البصیر الناقد الخبیر الناظر الى قوله تعالى فلایغررک (لایغرنّک ظ) تقلّب الذین کفروا فى البلاد متاع قلیل ثمّ مأویهم جهنم و بئس المهاد، فماتغنى الایات و النذر عن قوم لایؤمنون انا للّه و انا الیه راجعون و لا حول و لا قوة الّا باللّه و کفى باللّه نصیراً و رتبته على مقدمات و کتب و خاتمة و اسأل اللّه التوفیق بدءاً و ختماً فانه خیر رفیق و لیس على اللّه بعزیز و هو نعم المولى و نعم النصیر.
 
«المقدمة الاول»                              
    فى نبذة من البیان بان اللّه تعالى یسأل عن العقائد کما یسأل عن الاعمال‏ و قد ثبت ذلک باتفاق اهل الادیان السماویة باتفاق معقولهم و منقولهم فضلاً عن الاسلام الذى هو خیر ختام اذ لو لم‏یسأل عن العقائد و امضى جمیعها فاسدها و صحیحها لم‏یرسل الرسل الیهم تترى فى تعلیم العقائد و تصحیح صحیحها عن فاسدها و ابطال باطلها و احقاق حقها فلو زعم زاعم ان لوجود الرسل اثراً فى تربیة الامم دون رسالتهم الیهم و تبلیغهم ایاهم سواء تعلم الامم منهم ام لم‏یتعلموا فالرافع لذلک ان ذلک حاصل فى وجودهم اینما کانوا فلاتحتاج الامم الى ارساله سبحانه الرسل الیهم فاحتیاجهم الى ارساله الرسل و ارساله الرسل الیهم ادل دلیل و احکم برهان على انه سبحانه استعبدهم على العقائد الصحیحة دون الفاسدة و ان کان لوجودهم ایضاً اثر فى تربیة الامم و ذلک الاثر مقارن لتعلیمهم و تعلم الامم منهم فان تعلموا منهم و اذعنوا لهم صار اثر وجودهم لهم رحمة و ان استکبروا عن التعلم و لم‏یعتنوا بهم او استهزءوا و انکروا لهم صار اثر وجودهم علیهم نقمة و ذلک امر لاینکره الّا من لایعتنى به و برسله و لا اعتناء لعاقل به بالجملة و لما کان القصد من وضع الکتاب عموم المنفعة لعامة الاخوان المؤمنین ناسب ان‏نبین ذلک بالفارسیة ایضاً.                         
 پس عرض مى‏کنم که به اتفاق عقول اهل ادیان با کتابهاى ایشان خداوند عالم جلّ‏شأنه اعتقادات صحیحه از بندگان خود خواسته و ایشان را به خودشان وانگذارده که هر طایفه هر اعتقادى که داشته باشند معذور باشند در اعتقاد خود بلکه خواسته که اعتقاد کنند به وجود و وحدانیت و صفات و اسماء او به طورى که خود او خود را توصیف کرده نه به طورى که هر طایفه به گمان خود او را توصیف کنند پس خواسته که اعتقاد کنند که او دانا است به هر چیزى و به زبان پیغمبران خود تعلیم کرده به ایشان که او دانا و عالم است به هر چیزى از کلیات گرفته تا ذرات جزئیات. پس اگر قومى به گمان خود خیال کنند که او به جزئیات و ذرات موجودات دانا نیست او امضاء نکند گمان ایشان را و مؤاخذه کند از ایشان و بازخواست کند از ایشان که چرا مرا به آن طورى که بودم و خود از خود خبر دادم به زبان پیغمبران خود به شما، ندانستید و مرا توصیف نکردید به طورى که خود خود را توصیف کرده بودم از براى شما.  و همچنین خواسته که خلق او را قادر بر هر کارى بدانند و به زبان پیغمبران خود به خلق رسانیده که او قادر بر هر چیزى است. پس اگر قومى به گمان خود او را عاجز از کارى دانستند و اعتقاد کردند از ایشان مؤاخذه و بازخواست کند. و همچنین از خلق خواسته که او را عادل بدانند و اعتقاد کنند و به زبان پیغمبران خود به ایشان خبر داده از حال خود که ظلم نمى‏کند، پس اگر قومى به گمان خود او را ظالم دانستند و اعتقاد کردند و خلق را مجبور و مظلوم دانستند، او از ایشان مؤاخذه و بازخواست کند که چرا مرا به طورى که بودم و از خود خبر دادم ندانستید و اعتقاد نکردید؟ آیا شما مرا از خود من بهتر مى‏شناختید که دانستید که من عادل نیستم و ظالم هستم؟ و خود ندانسته‏ام که ظالمم و شما دانسته‏اید؟                                       

 و همچنین در جمیع صفات و اسماء خود به طورى که خود از خود خبر داده و به زبان پیغمبران خود به خلق رسانیده، به همان‏طور خواسته که خلق بدانند و اعتقاد کنند و همچنین است حال سایر معتقدات و سایر اعمالى که امر فرموده بجاآورند. پس جمیع معتقدات ممضى است اگر به طورى که پیغمبران تعلیم کرده‏اند اعتقاد شود والّا مؤاخذه الهى و بازخواست او در میان است چنانکه جمیع شرایع و اعمال باید به طورى که پیغمبران امر کرده‏اند بعمل آید والّا مردود و غیر مقبول خواهد بود و عذاب و انتقام الهى در میان است و اگر نه چنین بود و جمیع معتقدات مختلفه و جمیع شرایع و نوامیس مختلفه از طوایف مختلفه ممضى بود از جانب خداوند عالم جلّ‏شأنه، ارسال رسل و انزال کتب و وضع دین و آئین الهى لغو و بى‏فایده بود و تعالى اللّه عن ذلک علوّاً کبیراً.
 
«المقدمة الثانیة»                           
 فى نبذة من البیان بانه سبحانه لا مانع لحکمه و لا رادّ لقضائه باتفاق عقول جمیع اهل الادیان السماویة و کتبهم لاسیّما اهل الاسلام الذى هو الختام لسائر الادیان فما اراد ان‏ یصل الى الخلق یوصله الیهم قطعاً عقلاً و نقلاً و ما لم‏ یرد ان ‏یصل الیهم  فلا موصل له  بعده  فلا مانع من ایصاله سبحانه من خلقه  فما         اراد ان ‏ یوصله الیهم   یوصله  قطعاً من غیر توهّم عدم ایصاله واحتماله فمما اتفق علیه عقول اهل جمیع الادیان السماویة و لاسیّما الاسلام و کتبهم انه سبحانه اراد ایصال اوامره و نواهیه الى خلقه و ممااتفق علیه عقولهم و کتبهم انه سبحانه اوصل الیهم مااراد منهم قطعاً من اوامره و نواهیه اذ لا مانع لحکمه و امتنع وجود مانع فى ملکه من شى‏ء مما اراد ان‏یوجده و یوصله قطعاً من غیر احتمال خلافه. فان قیل لایمتنع ان‏یجعل اللّه مانعاً لمنع شى‏ء عن شى‏ء فاذن لم‏یرد شیئاً لشى‏ء و هو المانع فلاتکلیف فیما لم‏یوصله لایکلف اللّه نفساً الّا مااتیها عقلاً و نقلاً من غیر احتمال خلافه فلا مانع لحکمه من خلقه فیما اراد ان‏یجریه فى ملکه و فیما اجراه و اوصله.

و مما اتفق علیه عقول اهل الادیان السماویة و کتبهم ان علیه سبحانه هدایة الخلق الى مااراد منهم کما قال انّ علینا للهدى و قال انا هدیناه السبیل اما شاکراً و اما کفوراً و قال فمن یرد اللّه ان‏یهدیه یشرح صدره للاسلام و من یرد ان‏یضلّه یجعل صدره ضیّقاً حرجاً کأنّما یصّعّد فى السماء. فان قیل کما ان الهدایة علیه سبحانه فکذا الاضلال منه لوجود الضلال فى العالم، قلنا انه لا معنى لاضلال و لا ضلال الّا بعد الهدایة فاذا هدى الخلق الى مااراد منهم على القطع و الیقین من غیر مانع من الخلق فى هدایته سبحانه فانکر من انکر و کفر بما قد اظهره من غیر ستر و خفاء حصل الاضلال منه و الضلال بسوء الاختیار من الخلق لا بجعل الاضطرار من الخالق العادل فلاجل ذلک امر نبیه صلى الله وعلیه وآله بالابلاغ کسائر الانبیاء علیهم‏السلام فقال قل الحق من ربک فمن شاء فلیؤمن و من شاء فلیکفر فالایمان و الکفر بعد البیان فلا معنى لکفر و لا ایمان الّا بعد الایصال و الابلاغ و البیان من اللّه الدیّان کما قال ان علینا جمعه و قرآنه ثمّ ان علینا بیانه، قل فللّه الحجّة البالغة و هى الواضحة کما فسّر عنهم علیهم‏السلام فاین الاحتمال و الوهم لعدم ایصال اللّه و ابلاغه و ایضاحه و بیان مراداته من اوامره و نواهیه لخلقه فاین سدّ باب العلم بمراداته من اوامره و نواهیه و علیه بیانه و لا مانع له من بیانه و این الظن فى نفس احکامه من الاوامر و النواهى و هو تعالى الامر و الناهى و قد امتنع وجود المانع له سبحانه من الامر و النهى.
 فان قیل کما قیل انفاً ان وجود الظن و القول بجواز الاکتفاء به بین الانام دلیل على انه سبحانه شاء و اراد اذ لو لم‏یشأ و لم‏یرد لم‏یوجد ظن و لم‏یوجد قائل به و بحجیته فى نفس احکامه، قلنا ان وجود شى‏ء فى العالم و ایجاده سبحانه له بسوء اختیار خلقه لایدلّ على حقیّته مطلقاً. الاترى ان جمیع الاباطیل و الاکاذیب و الکفر و الفسوق و العصیان کانت موجودة فى العالم بسوء اختیار الخلق و کل موجود موجود بایجاده سبحانه فمن جملة ذلک تجویز کفایة الظن فى نفس احکامه سبحانه و احتمال الخلاف فى الواقع فى کل مقام و القول بعصمة الانبیاء علیهم‏السلام فى وقت الاداء من اهل جمیع الادیان السماویة بدلائل عقلیة و نقلیة کاشف عن ارادة القطع و الیقین دون الظن و التخمین من اللّه سبحانه من خلقه اجمعین. و قد ناسب ان‏نفصّل ذلک فى مقدمة مخصوصة لزیادة التوضیح ان شاءاللّه تعالى.                             
«المقدمة الثالثة»

فى نبذة من بیان سرّ ارسال الرسل و لزوم عصمتهم علیهم‏السلام عن الجهل و الغفلة و السهو    و النسیان و المخالفة و العصیان حین اداء الرسالة
    و تبلیغ الاحکام من اللّه سبحانه.                                                   
 فقد اتفق عقول اهل الادیان السماویة و کتبهم لاسیّما الاسلام الذى هو خیر ختام على ان الرسول من اللّه یجب ان‏یکون معصوماً حقیقیاً لایحتمل فى حقه ولو ضعیفاً ان‏یکون جاهلاً بما اراد اللّه سبحانه ان‏یبلغه الى خلقه و لا غافلاً و لا ساهیاً و لا ناسیاً و لا عاصیاً اذ لو احتمل ذلک فى حقه ولو کان الاحتمال ضعیفاً لصار کسائر الخلق فى جهلهم بمراد اللّه فلیس فى ارساله فائدة و احتمال کونه عالماً ولو قویاً لایمنع الاحتمال الضعیف بان‏یکون جاهلاً فلعله یأمر بشى‏ء ضار للخلق و لایرفع الاحتمال القوى بکونه عالماً ضرر الضار عن الخلق فیجب ان‏یکون عالماً لیأمن الخلق عن اثر الضار. الاترى ان السم فى الخارج ضار سواء استعمله المستعمل عن جهل او عن علم او عن وهم او شک او ظن فلو امر امر باستعماله و امتثل ممتثل تضرر به سواء کان الامر عالماً بسمّیته او جاهلاً او متوهّماً او شاکاً او ظانّاً او مخطئاً فوجب ان‏یکون الرسول من عند اللّه الى خلقه لتعلیمهم الضار و النافع عالماً بالضار و النافع فى الخارج الواقع کما جعلهما اللّه.
 و ذلک هو العلم بحقائق الاشیاء على ماهى علیه الذى عبّر عنه بالحکمة و من یؤت الحکمة فقد اوتى خیراً کثیراً و ذلک معنى قوله تعالى هو الذى بعث فى الامیین رسولاً منهم یتلو علیهم ایاته و یزکّیهم و یعلّمهم الکتاب و الحکمة فیجب ان‏یکون عالماً بالنافع لیأمر به و عالماً بالضار لینهى عنه فیمتثل من یمتثل و ینتفع بالنافع و یحترز عن الضار و یأمن منه و یعصى من یعصى فلاینتفع بالنافع و لایأمن من ضرر الضار و ذلک معنى قوله تعالى لیهلک من هلک عن بیّنة و یحیى من حىّ عن بیّنة فلو رضى اللّه سبحانه بجهلهم و هلاکهم عن جهل لماارسل الیهم رسولاً ولو جعل الرسول جاهلاً لما کان فى ارساله فائدة فیهلک الخلق عن جهل منهم و من رسولهم. و کذلک یجب ان‏یکون ذاکراً غیر غافل فلو غفل عن شى‏ء من الضار و النافع و غفل عن بیانهما لهم للزم مالزم على فرض الجهل بلا تفاوت و کذلک لو فرض الرسول ساهیاً فیرید ان‏یبیّن النافع و یأمر به فیبیّن الضار و یأمر به و کذلک لو فرض ناسیاً فیأمره اللّه ان‏یبلغ امراً من عنده فینسى و کذلک لو فرض مخطئاً فیخطى فى بیان الضار و النافع و کذلک لو فرض الرسول مخالفاً للّه سبحانه عاصیاً عامداً فیأمر بالضار و ینهى عن النافع و لا خفاء فى ان افساده و اهلاکه اکثر و اکثر من الجاهل و الغافل و الساهى و الناسى و المخطى ولو رضى اللّه سبحانه بهلاک خلقه لما خلقهم اوّل مرّة فیجب ان‏یکون الرسول معصوماً محفوظاً عن مخالفة اللّه و عصیانه اللّه اعلم حیث یجعل رسالته و فائدة الرسالة تعلیم الضار و النافع و نجاة من اراد النجاة عن بیّنة لا خفاء فیها و هلاک من اراد الهلاک بسوء اختیاره عن بیّنة لا خفاء فیها و ذلک مما اتفق علیه عقول اهل الادیان السماویة و کتبهم فضلاً عن الاسلام.
 فاذا عرفت ذلک و تبیّنت ماهنالک فلاتغفل ان ثمرات الارسال و فوائده و وجوب کون الرسول متصفاً بصفات حمیدة و لزومها له و وجوب کونه منزّهاً مقدّساً عن الرذائل معصوماً محفوظاً عنها عائدة الى الامة و الرعیة لیهلک من هلک عن بیّنة و یحیى من حىّ عن بیّنة اذ لو اکتفوا بکونه فى نفسه متصفاً بصفات حمیدة مقدساً عن اضدادها لاکتفوا باللّه سبحانه و صفاته اللائقة به و تقدّسه عما لایلیق به فلیس حینئذ فى ارساله الرسول الیهم فائدة. فتذکر ان فائدة ذلک التى اتفق علیها عقول اهل الادیان السماویة و کتبهم ان‏یقطع العذر عن الخلق و یعلموا بالعلم القطعى و الیقین العقلى ان قول الرسول قول اللّه لهم و امره امر اللّه و نهیه نهى اللّه و اطاعته اطاعة اللّه و مخالفته مخالفة اللّه و محبته محبة اللّه و بغضه بغض اللّه و احکامه احکام اللّه و حلاله حلال اللّه و حرامه حرام اللّه و هکذا الحال فى جمیع ماارسل به الیهم فلو جاز لهم الجهل و الوهم و الشک و الظن بشى‏ء من احکامه فى نفس احکامه و لم‏یضرهم ذلک فى نجاتهم و عدم هلاکهم، لجاز لهم ان‏یجوزوا فى زمن المعصوم علیه‏السلام و حضوره ان‏یکون قوله قول غیر اللّه و حکمه حکماً بغیر ماانزل اللّه. و لجاز لهم ان‏یجوزوا بانا لو کنا فى زمن المعصوم علیه‏السلام لجاز لنا ان‏نقول له علیه‏السلام فى حضوره انا لانعلم ان قولک قول اللّه و حکمک حکم اللّه. و لجاز لهم ان‏یجوزوا لانفسهم ان‏یقولوا له علیه‏السلام انا نتوهم ان قولک قول اللّه و حکمک حکم اللّه و الاحتمال القوى عندنا ان حکمک حکم بغیر ماانزل اللّه. و لجاز لهم ان‏یجوزوا لانفسهم ان‏یقولوا له علیه‏السلام انا نشک فى قولک و امرک أهو من عندک ام من عند اللّه. و لجاز لهم ان‏یجوزوا لانفسهم ان‏یقولوا له علیه‏السلام انا نظن ان قولک قول اللّه و حکمک حکم اللّه ولکن احتمل عند انفسنا و عقولنا باحتمال ضعیف ان قولک من عند نفسک و ان حکمک حکم بغیر ماانزل اللّه و لسنا على یقین من امرک انه امر اللّه. فهل یسع ذلک لاحد ممن حضر بحضرة المعصوم علیه‏السلام أفلاتکون حجته تامة کاملة فیکون للناس على اللّه حجة بعد الرسل او تکون حجته تامة کاملة قاطعة لاعذار المعتذرین بحیث لاتبقى لهم عذراً فى الجهل و الوهم و الشک و الظن بان قول المعصوم علیه‏السلام قول اللّه و حکمه حکم اللّه تعالى یقیناً و من یجد فى نفسه شیئاً من ذلک فى حق المعصوم علیه‏السلام فلاتقدر نفسه على التسویل فى حق اللّه سبحانه أفیکون سبحانه عاجزاً ان‏یجعل رسالته فى من جبله على العصمة الحقیقیة و قد قال اللّه اعلم حیث یجعل رسالته او یکون سبحانه و تعالى قادراً على ایصال مااراد من رضاه و غضبه و حلاله و حرامه و سائر احکامه الى خلقه و قدفعل بارساله الرسل و انزاله الکتب فما لایرید ان‏یوصله الیهم فهو مرفوع عنهم و مایرید ان‏یوصله الیهم فلایعقل کما لاینقل ان لایوصله الیهم و هو اقدر القادرین و احکم الحاکمین فمالکم کیف تحکمون و لاتقدرون على الحکم بعجزه و عدم قدرته أفلایرید منکم الدین؟ فان لم‏یرد فلم‏یک مظنوناً و لا موهوماً و لا غیر ذلک و ان اراد منکم یقیناً من غیر ظن فهو قادر على ایصاله الیکم یقیناً من غیر ظن و ذلک مما اتفق علیه عقول اهل جمیع الادیان السماویة و کتبهم فى زمن المعصوم علیه‏السلام من غیر نکیر و الحمد للّه الّا من لایعتنى به من شدة سخافة قوله. و اما فى زمن ارتحاله او غیابه فلم‏یعرف تجویز جواز الظن فى نفس حکم من احکامه و تجویز جواز قیامه مقام العلم فى شى‏ء من الادیان السماویة سوى الاسلام اما فیه فبعد ارتحال نبیّهم صلى الله وعلیه وآله و اعراض بعض امّته عن وصیه المنصوب منه و اختلاف الامّة فى نصبه صلى الله وعلیه وآله ایّاه للخلافة و غصبها فقد وقع فى دینه ماوقع و تفرقت الامة اولاً فرقتین معروفتین فالمعرضون عن الوصى علیه‏السلام کما لم‏یبالوا باعراضهم عنه لم‏یبالوا بمخالفتهم له علیه‏السلام فى کثیر من الامور الدینیة فزادوا مازادوا و نقصوا مانقصوا و غیّروا و بدّلوا کما هو مذکور فى کتب العامة و الخاصة حتى آل امرهم بمرور الایام الى القول بانسداد باب العلم علیهم و فتحوا لانفسهم باب الظن و جوزوا قیامه مقام العلم فذلک احد مااختص بهم کسائر الامور المخصوصة بهم و بها امتازوا عن الفرقة الاخرى کما لاخفاء فیه. و اما الفرقة الاخرى فکانت حالتهم و معاملتهم مع الوصى علیه‏السلام حالة جمیع المسلمین مع النبى فى حیاته صلى الله وعلیه وآله فلم‏یکن لهم امر الّا امره علیه‏السلام و ماکان لهم الخیرة فى امرهم فهم کانوا صادرین عن امره و نهیه علیه‏السلام کما کان المسلمون صادرین عن امر النبى و نهیه فى حیاته صلى الله وعلیه وآله فکان دینهم و مذهبهم على القول و الاعتقاد بوجوب اطاعة الوصى کما کان المسلمون على القول بوجوب اطاعة الرسول صلى الله وعلیه وآله فى حیاته کما امر اللّه سبحانه و تعالى به بقوله یاایها الذین امنوا اطیعوا اللّه و اطیعوا الرسول و اولى‏الامر منکم فلم‏یکن لهم رأى و لا اجتهاد الّا بامتثال امره و نهیه علیه‏السلام و الاخذ بقوله سواء علیهم السمع و الاستماع من فیه علیه‏السلام او بوساطة الرواة لم‏یر واحد منهم لنفسه شیئاً من الحلال و الحرام و سائر الاحکام جمیعاً الّا محض قوله و حدیثه عن علم و یقین دون الظن و التخمین و کان الظن عندهم فى نفس احکامه سبحانه اکذب الکذب کما کان فى عهد رسول‏اللّه‏صلى الله وعلیه وآله و هو من اشد المحرّمات حرمة عندهم کما هو مذکور فى القران فى اکثر من سبعین ایة و لم‏یکن لسائر المحرّمات سبعون ایة و لا ستون و لا خمسون بل و لا عشرة و قد کان دأبهم و دیدنهم کذلک مع السبطین علیهماالسلام بعده علیه‏السلام و هکذا کان حال الشیعة الاثنى‏عشریة و دیدنهم و دینهم و مذهبهم مع سائر الائمة علیهم‏السلام فکانوا معهم کما کان المسلمون معه صلى الله وعلیه وآله و کما کان اهل کل دین سماوى بالنسبة الى نبیّهم و رسولهم و حججهم من قبل قل ماکنت بدعاً من الرسل فجرت حالهم على هذه السنة السنیة سنّة اللّه التى قد خلت من قبل فلن‏تجد لسنة اللّه تبدیلاً. و کانوا على هذا المنوال فى حال حضورهم جمیعاً حتى غاب الغائب عجّل‏اللّه ظهوره و انار فى العالمین نوره فکان الشیعة على السنّة القدیمة فى غیبته الصغرى فى مدة اربع و سبعین سنة و قد قرّرهم علیه‏السلام على تلک السنّة باقامة السفراء الوکلاء النواب القائمین مقامه فى الاداء حتى اذا وقعت الغیبة الکبرى و بدا للّه سبحانه فى تعیین النیابة الخاصة لاشخاص مخصوصین فصارت عامة لکل من اتصف بصفات معلومة فى زمان حضورهم فلاتزعم ان النواب فى زمانهم کانت نیابتهم نیابة خاصة باجمعهم بل النیابة کانت لبعضهم خاصة و لبعضهم عامة. اماترى قول الصادق الامین علیه صلوات رب العالمین انظروا الى رجل منکم قد روى حدیثنا و نظر فى حلالنا و حرامنا و عرف احکامنا فارضوا به حکماً فانى قد جعلته علیکم حاکماً الا فمن استخف بحکمه فکأنما بحکم اللّه استخف و علینا ردّ و الرادّ علینا کالرادّ على اللّه و هو على حد الشرک باللّه.
 فتلک النیابة هى النیابة العامة فى زمان حضورهم علیهم‏السلام فکل من اتصف بتلک الصفات المذکورة کان نائباً حاکماً فالنائب الخاص ایضاً لما کان متصفاً بتلک الصفات المذکورة صار نائباً له علیه‏السلام غایة الامر انه کان مأموراً بخدمة مخصوصة و مع قطع النظر عن تلک الخدمة المخصوصة کان مشارکاً للنائب العام فى عموم الصفات المذکورة فالعموم و الخصوص بینهما مطلق کما لایخفى. فاذا استغنى عن الخدمة الخاصة ارتفعت النیابة الخاصة و بقیت العامة کما بقیت فى الغیبة الکبرى فتدبّر و وقوع کلتین النیابتین فى زمان حضورهم علیهم‏السلام و فى الغیبة الصغرى وجود العلماء الابرار فى اعصارهم و وجود الوکلاء المخصوصین فوالد الصدوق کالصدوق علیهماالرحمة نائب عام و حسین بن روح علیه‏الرحمة خاص فى زمان واحد و کذا على بن ابرهیم کالکلینى علیهماالرحمة نائب عام و السفراء نواب مخصوصون فى زمان واحد. بالجملة فتدبر فیما اقول تصل الى المأمول.
 و تذکر ان الضرورة من اهل الادیان السماویة قائمة قاضیة على حرمة العمل بالظن فى نفس الاحکام الالهیة جمیعها کلیها و جزئیها فضلاً عن ضرورة الاسلام فضلاً عن ضرورة اهل الایمان فضلاً عن الاجماع من العلماء الاعلام المخصوصین بالنیابة عموماً و خصوصاً الذى فیه دخول المعصومین علیهم‏السلام جمیعاً فبأىّ حدیث بعد اللّه و ایاته یوقنون بعدم جواز الاخذ بالظن فى نفس حکم من احکامه تعالى کیف لا و معنى الظن فى نفس حکمه تعالى انه تعالى لعله لم‏یجعله حکماً له و ما لم‏یجعله حکماً له بالقطع و الیقین من الخلق لیس بحکم له تعالى بالقطع و الیقین اذ له الحجة البالغة الى الخلق الواضحة لهم الموضحة لما اراده منهم و جعل المرسلین و الحجج معصومین عن الجهل بمراده و الغفلة عنه و السهو و النسیان و الخطاء فیه حین الاداء فائدته حصول العلم القطعى الیقینى للخلق بمراد اللّه تعالى و قد عرفت ان جمیع اهل الادیان السماویة قائلون بعصمتهم حین الاداء باتفاق عقولهم و کتبهم و قدمرّ بیانه فلاتغفل بعد الذکرى ان کنت من المؤمنین و لاتغفل ان المتأخّرین من العلماء الى زماننا هذا ایضاً من اهل هذا الاجماع قائلون بحرمة العمل بالظن فى زمان حضور المعصومین علیهم‏السلام و فى الغیبة الصغرى الى مدة مدیدة فى اوائل الغیبة الکبرى لقرب زمان اهلها الى زمان المعصومین‏علیهم‏السلام و وجود القرائن الموجبة للعلم غایة الامر ان بعضهم ادعوا جواز العمل بالظن و قیامه مقام العلم کالمیتة المحرمة و حلّیتها فى حال الاضطرار فى المخمصة کما صرّح به الجلّ منهم. منهم الشیخ فى کتابه الموضوع لذلک المسمى بحجیة المظنة. اما حرمة العمل بها فى الاصل فقد قام الاجماع المحقق العام من العلماء الاعلام قدیماً و حدیثاً من غیر نکیر الّا من یسیر یکون الاعتناء به غیر یسیر.
 بالجملة فبعض المتأخّرین من الاصولیین لا جمیعهم ادّعوا انسداد باب العلم باحکام اللّه علیهم لفقدان القرائن الموجبة للعلم فى زمانهم لبعده عن زمان حضور المعصومین علیهم‏السلام و فتحوا لانفسهم باب الظن لاضطرارهم فى مخمصة البعد و قد انکر علیهم جمع من العلماء الابرار و تصلب بعضهم فى الانکار بالاصرار و التکرار کالمولى الامین محمّدامین الاسترآبادى و کالمولى المحسن الکاشانى و منهم من انکر علیهم من غیر تصلب کالمجلسى و الشیخ حرّ العاملى و الشیخ یوسف و امثالهم رحمهم‏اللّه جمیعاً من الاولین و الاخرین فجمیع المحدّثین و قلیل من المجتهدین قائلون بالقطع و الیقین فى نفس احکام رب العالمین منکرین لجواز استعمال الظن و التخمین و جمهور الاصولیین على جوازه بل وجوب العمل به و کلا الفریقین کانوا موجودین من بعد الغیبة الصغرى الى الیوم و یکونون بعده بمقتضى قولهم علیهم‏السلام ان لنا فى کل خلف عدولاً ینفون عن دیننا تحریف الغالین و انتحال المبطلین و تأویل الجاهلین. فالقائلون بانفتاح باب العلم و وجوب سد باب الظن فى نفس الاحکام موافقون للعلماء المتقدمین الواقعین فى زمن المعصومین علیهم‏السلام و المعصومون داخلون فى اجماعهم. و القائلون بانسداد باب العلم و انفتاح باب الظن علیهم مخالفون للاجماع الذى هم بانفسهم ایضاً من اهله فهم قد اجمعوا على خلاف الاجماع الذى فیه المعصوم علیه‏السلام فاجماعهم اجماع من انفسهم لیس فیه دخول المعصوم علیه‏السلام فلیس بحجة علیهم و لا على غیرهم بخلاف الاجماع الذى فیه المعصوم علیه‏السلام من غیر نکیر منهم فضلاً عن غیرهم هذا و لیس لهم على غیرهم حجة و لا برهان فى اتباع ظنهم غایة الامر انهم بانفسهم صدقوا ظنونهم و لیس على غیرهم تصدیق ظنونهم من غیر حجة و لغیرهم علیهم حجة لمخالفتهم للاجماع الذى هم بانفسهم من اهله ایضاً کالفرقة المقابلة فالانصاف الذى هو من احسن الاوصاف بحیث لایتطرق فیه شبهة الاعتساف انه لیس لهم على الفرقة المقابلة ردّ و لا اعتراض فى اجماعهم الذى فیه المعصومون علیهم‏السلام بحیث انهم بانفسهم مثبتون له غیر منکرین و الحمد للّه رب العالمین فان العاملین بالعلم واجدون للعلم فى انفسهم و العاملین بالظن فاقدون له و لایقدرون على الحکم بمایجده الواجدون و انه لیس بعلم لانه لایعلم الغیب الّا اللّه و من اطلعهم علیه فکیف یقدرون على القدح علیهم بانکم غیر واجدین للعلم بل انتم الظانون مثلنا و سمّیتم الظن علماً لعدم تفطنکم و ذکاوتکم لان العلم و الظن بل الجهل و الشک و الوهم من الامور القهریة بحیث اذا حصل اسباب کل واحد منها حصل مسبّبه قهراً فلیس للظانین الحکم بان ما فى قلوبکم ظن غیر علم. و حالة العلم و حالة الظن و امتیازهما معلومتان لکل احد لان الانسان حین کونه عالماً بشى‏ء لایحتمل خلافه عنده فى تلک الحال و ان ظهر خلافه بعد فظهور الخلاف لایرفع العلم فى الحالة الاولى و لایجعله ظناً بل فى الحالة الثانیة یعلم انه کان عالماً فى الحالة الاولى و ما حالة الظن فالانسان یجد فى نفسه انه ظان بشى‏ء و یحتمل انه خلاف مایجده کالرائى من بعید شیئاً و قوى عنده انه انسان و یحتمل ضعیفاً عنده انه حیوان فهو متردد مضطرب بین کون مرئیه انساناً او حیواناً بخلاف العالم فانه اذا رأى شیئاً و علم انه انسان لیس بمتردد بین الانسان و الحیوان حین کونه عالماً فاذا ظهر له بعد حالة العلم انه حیوان لم‏یجعله فى الحالة الاولى متردداً مضطرباً فتدبر و لاتغفل من غفلتهم حیث حسبوا ان العلم مایمتنع خلافه فکل ماظهر خلافه فلیس بعلم فهو ظن فتدبر.
 فان توهم متوهم ان محل النزاع بین الفریقین هو الزمان الذى حدث فیه هذه الحادثة لا قبله و الاجماع الذى فیه المعصومون علیهم‏السلام سابق لا نکیر له و اما الزمان الذى حدثت فیه هذه الحادثة فقد حدثت فیه و انسد باب العلم و صار تحصیله مما لایطاق و لایکلف اللّه نفساً الّا بمایطاق و مایطاق هو الظن فلاتکلیف الّا به فلرفع هذا التوهم وجه وجیه لابد لنا من التنبیه لئلاتزل قدمک بعد ثبوتها. فنقول فهل هذه الحادثة حدثت دفعة واحدة بین الانام کالبرد الشدید فى اللیالى و الایام یحس بها کل ذى‏حس من العلماء الاعلام فلم لم‏یحس بها جمیع العلماء دفعة واحدة بین الارض و السماء و احس بها نفس واحدة بعد الاولى و ربما کان المدعى بحدوثها کان قبل الادعاء بیوم او یومین من المنکرین لجواز استعمال الظن فى نفس حکم من احکام اللّه فضلاً عن سایر العلماء الاعلام الموجبین لتحصیل العلم فى نفس الاحکام المنکرین لجواز الاکتفاء بالظن فیها الموافقین لجمیع العلماء السابقین فى حرمة استعمال الظن فى نفس الاحکام باجماعهم الذى فیه جمیع المعصومین علیهم‏السلام فانک اذا تدبّرت فى احوال الماضین من کتبهم و سیرتهم وجدت باحکم الوجدان و اسدّه انه لایمکن لاحد من العلماء ان‏یدعى ان حادثة انسداد باب العلم و انفتاح باب جواز استعمال الظن فى نفس الاحکام حدثت دفعة واحدة یحس بها جمیع العلماء و وجود العلماء الموافقین للسابقین فى کل عصر من القرون و السنین یکشف عورات المدعین بوقوع الحادثة دفعة واحدة و لایوجد مدعٍ لذلک الّا ان‏یغفل غافل و وقع فى ما لم‏یقع فیه عاقل. فتدبر من غیر غفلة ان حدوث هذه الحادثة بین المستحدثین حدثت بمرور الدهور و السنین بالتدریج لا دفعة واحدة بغتة بل حیناً بعد حین و قد کان شخص واحد کان فى سابق عمره من السابقین القائلین بحرمة استعمال الظن و التخمین فى نفس حکم من احکام رب العالمین ثم تغیر فى لاحق عمره فصار من المجوّزین و قد صار شخص من المجوّزین و اخذ منه تلامیذه من المتعلّمین فصاروا کثیرین بعد ان کان منشأ ذلک واحداً من الکثیرین مخالفاً لهم اجمعین و الکثیرون اجماعهم اجماع السابقین و دخول المعصومین علیهم‏السلام فیه ابین من کل مبیَّن مبین فسبب حدوث هذه الحادثة للناقد الخبیر و الناظر البصیر الابىّ عن الدخول فى عرصات الحمیر هو الابتلاء بالتقیة الشدیدة لشرذمة قلیلة بین الجمّ الغفیر و الجمع الکثیر کلهم من اتباع رؤساء الضلال من علمائهم و عوامهم و سلاطینهم و رعایاهم و قد کان الامر امرهم و الحکم حکمهم فابتلت الشرذمة بمعاشرتهم و مجالستهم و معاملتهم و مناکحتهم و الحضور فى جمعتهم و جماعتهم و التدرس لدى مدرسهم و التدریس لمتدرسهم و تعلم علومهم و اصولهم و فقههم و تعلیم ذلک لمتعلمهم و ذلک امر لا خفاء فیه و لا ریب یعتریه لمن اطلع على سیرتهم. و کفى بذلک عبرة لمن اعتبر ان شیخنا الاجلّ و عمادنا الانبل الشیخ المفید الذى قدخرج التوقیعات الرفیعة فى الغیبة الکبرى الیه و کفى بها تکریماً و تعظیماً له کان تدرسه فى البغداد لدیهم حتى وجدوه حقیقاً لهذا اللقب الشریف و لقبوه به فى اوائل سنّه و تدرسه لدیهم حتى بلغ مبلغ التدریس فتدرس عنده جمع کثیر منهم من اوله الى اخره فماتظن به فى تدریسه لهؤلاء و تدرسه من هؤلاء الّا بالتقیة و المسامحات اللطیفة و کذلک کان حال المتأخّرین عنه کالعلامة الحلّى و الشهیدین و اضرابهم فى التدرس و التدریس فاندفع الاعتراض علیهم کما اعترض الشیخ الجلیل الشیخ‏حسن من ولد الشهید الثانى علیه و على الشهید الاول و على العلامة فى معاشراتهم مع هؤلاء. بالجملة فاقول ربما کتب ممن ابتلى بمعاشرتهم کتاباً على حذو ما هؤلاء علیه من اصول و فروع و هو بنفسه غیر معتقد له فوقع الکتاب بایدى من کان فى زمانه او بعد اوانه فزعم انه معتقده فذلک الناظر لحسن ظنه بذلک المصنف و زعمه انه معتقده اخذه معتقداً لنفسه و زعم انه حق فصرف عمره فى مطالعته و مدارسته و تدریسه و تعلیمه و تلمذ عنده جمع کثیر و تعلم منه جمّ غفیر و هکذا کان حال کل تلمیذ بلغ مبلغ التدریس و اخذ منه جمع کثیر الى ان بلغ الامر حدّ الشیاع و شاع و ذاع الى ان ملأ الاصقاع و طرق الاسماع حتى صار اصول‏الفقه هى الاصول التى اصلوها حذو النعل بالنعل بحیث لم‏یوجد عنوان مسألة من المسائل الاصولیة الّا ان ذلک العنوان بعینه معنون فى کتب العامة سابقاً على عنوانهم و حسبوها انها مما لابد منها فى التفقه غافلاً عن منشأها اولاً و من جملتها مسألة انسداد باب العلم و انفتاح باب الظن فى نفس احکام اللّه تعالى بعد ان کان مسدوداً من قبل محرماً علیهم کالمیتة لمن اضطر الیها غیر متجانف لاثم غافلاً عن ان حکم حلیة المیتة فى المخمصة حکم من عند اللّه تعالى لاشک فیه و لاریب یعتریه و لیس بمظنون بل هو معلوم بضرورة المسلمین و المؤمنین و الضرورة اعلى و احکم من جمیع الادلة من الاجماع و الکتاب و السنة و جمیعها داخل فى الضرورة و این دلیل واحد من الکتاب او السنة او الاجماع او الضرورة من اهل الحق على جواز مخالفة اجماع السابقین الذى فیه المعصومون جمیعاً علیهم‏السلام هذا.  و على فرض وجود دلیل شرعى على جواز اتباع الظن عند انسداد باب العلم یصیر الحکم قطعیاً و ان کان موضوع الحکم ظناً کحکم الظانّ فى رکعات الصلوة فالحکم من اللّه تعالى قطعى و ان کان موضوعه الظن فالموضوع المظنون لم‏یجعل الحکم من اللّه مظنوناً کما ان الشاکّ فى رکعات الصلوة حکمه من اللّه تعالى معلوم مقطوع و ان کان موضوع الحکم شکاً و کذلک التوهم و الجهل موضوعان لاحکام یقینیة من اللّه تعالى فتدبر فى ادعائهم لجواز استعمال الظن فى نفس احکامه تعالى فان ادعاءهم قضیة لو صدقت کذبت و اذا کذبت ایضاً کذبت و ماصدقت فان حکموا على جواز استعمال الظن فى نفس احکامه تعالى بحکم قطعى یقینى منه سبحانه و تعالى یصیر حکمهم حکماً قطعیاً من اللّه تعالى و ان کان موضوعه ظناً فاین الحکم الظنى الذى نسجوه و اثبتوا جواز استعماله فى نفس احکامه مکان العلم فقضیتهم کاذبة بان الظن قام مقام العلم فى نفس الحکم من اللّه تعالى و ان حکموا على جواز استعمال الظن مقام العلم فى نفس احکامه تعالى من عند انفسهم ثم اجمعوا علیه فقد اجمعوا على خلاف اجماع السابقین الذى فیه المعصومون جمیعاً علیهم‏السلام و کذبوهم و کذبوا باجمعهم قضیتهم فتدبر و انصف و لاتکن من الغافلین و لاتغرّنک کثرة القائلین و لاتستوحشنّک فى طریق الحق قلّة اهله فان الناس اجتمعوا على مائدة جوعها طویل و شبعها قلیل و اجمعوا علیها من غیر دلیل من اهل التنزیل و على اللّه قصد السبیل و منها جائر و لاحول و لاقوّة الّا باللّه و هو حسبى و نعم الوکیل فتدبر. و ربما قاسوا حالتهم بحالة المکلّفین غفلة عن قیاسهم عفى‏اللّه عنهم کحالة الظانّ فى رکعات الصلوة و الموقن فیها فان حکم الظان حکم الموقن فالظن یقوم مقام الیقین فى بناء الرکعات و قد غفلوا عن قیاسهم و وقعوا فى الالتباس عفى‏اللّه عنهم و اعاذنا منه. فتدبر انت ان کنت من المستبصرین فان الحکم من اللّه سبحانه فى حالتى الظن و الیقین معلوم من عند اللّه غیر مظنون و الظن و الیقین من المکلفین موضوعان لحکم یقینى من عند رب العالمین فالظن الموضوع اقیم مقام الیقین الموضوع لحکم معلوم مقطوع فلاتغفل عماغفلوا فان الموضوع للحکم المعلوم المقطوع من عند اللّه سبحانه و تعالى یکون تارة جهلاً و تارة وهماً و تارة شکاً و تارة ظناً و تارة علماً و الحکم من اللّه تعالى فى تلک الاحوال معلوم فربما اقیم الجهل و الوهم و الشک و الظن الموضوعات مقام العلم الموضوع بحکم من عند اللّه تعالى معلوم مقطوع کالجهل و الوهم و الشک و الظن بطهارة الماء و العلم بطهارته و کالجهل و الوهم و الشک و الظن الموضوعات بعدم حدوث حدث بعد الطهارة المتیقنة و العلم بعدم حدوثه و کالجهل و الوهم و الشک و الظن الموضوعات بالطهارة بعد الحدث المتیقن و العلم الموضوع بعدمها و کذا سائر موارد قولهم علیهم‏السلام لاتنقض الیقین الّا بیقین مثله فالحکم من اللّه تعالى معلوم و متعلقاته و موضوعاته متعددة و کل موضوع اقیم مقام موضوع اخر بحکم معلوم واحد فعلى ماذهبوا الیه من ان الظن اقیم مقام العلم عند فقده فقداقیم مقامه عند فقده الجهل

/ 0 نظر / 106 بازدید